Ilse van Gemert (2002)
Het geografisch verklaren van dialectafstanden met een GIS
Master's thesis, Rijksuniversiteit Groningen.
[ Paper (PDF, 955 kb) ]

1 Inleiding

Aan de Rijksuniversiteit Groningen is door John Nerbonne en Wilbert Heeringa onderzoek gedaan op het gebied van de dialectologie, waarbij de verschillen tussen 350 dialecten zijn berekend. De data die in dit onderzoek zijn gebruikt, komen uit de Reeks Nederlandse Dialectatlassen (RND). [Deze reeks is samengesteld door E. Blancquaert en W. Pée in de periode 1925-1982.] In deze reeks is voor elke plaats de uitspraak van inwoners die het lokale dialect van die plaats spreken in fonetisch schrift opgeschreven. In het onderzoek "Dialect Areas and Dialect Continua" van Heeringa en Nerbonne (2001) worden van een selectie van deze plaatsen de verschillen tussen de dialecten berekend (dialectafstanden). Doordat deze berekende taalvariatie numeriek is, kunnen de getallen met andere numerieke data worden vergeleken, zoals geografische afstanden tussen dezelfde plaatsen. Het vergelijken van deze twee soorten afstanden is nog niet eerder gedaan in dialectologisch onderzoek, voorheen werd vooral gekeken naar overeenkomsten tussen dialectgebieden.

In een gebied met plaatsen waar mensen wonen, liggen ook wegen die deze mensen in contact met elkaar kunnen brengen. Ligt er een goede verbinding tussen twee plaatsen en hoeven mensen niet ver te reizen, dan zullen ze eerder geneigd zijn naar de andere plaats te reizen. Doordat mensen uit de twee plaatsen op deze manier met elkaar in contact komen, zullen ze elkaars dialecten ook horen. Als dit vaak genoeg gebeurt nemen ze elementen uit elkaars dialect vanzelf over. Dit geldt dan voor de beide plaatsen. De kans dat het ene dialect geleidelijk gaat lijken op het andere dialect zal kleiner zijn tussen twee plaatsen die een minder goede reisverbinding hebben of verder uit elkaar liggen, omdat het contact tussen mensen uit deze twee plaatsen minder frequent is. Het is aannemelijk te veronderstellen dat de geografie (mate van bereikbaarheid) tussen twee plaatsen van invloed is op de verschillen tussen de dialecten van de plaatsen. Om nu te kijken of er verband is tussen de geografische afstand en de dialectverschillen tussen plaatsen, is het van belang om de reisafstand tussen die plaatsen nauwkeurig te bepalen. De geografische afstand in het onderzoek van Heeringa en Nerbonne (2001) is een Euclidische, een hemelsbreed gemeten afstand. Geen enkele route, zoals mensen die afleggen tussen twee plaatsen, loopt echter precies langs een rechte lijn. Mensen maken gebruik van bestaande wegen en rivieren om op hun bestemming te komen.

Het doel van deze scriptie is nu de geschatte geografische afstanden tussen plaatsen uit het onderzoek van Heeringa en Nerbonne te verbeteren, deze vervolgens te vergelijken met de dialectafstanden en tenslotte een betere uitspraak te kunnen doen over de invloed van deze afstanden op dialecten.

In het tweede hoofdstuk zullen de theorie en de methoden die van toepassing zijn op dit onderzoek worden besproken. Er zal gebruik worden gemaakt van een Geografisch Informatie Systeem (GIS) voor het bepalen van de geografische afstanden. Een dergelijk systeem zal in het tweede hoofdstuk worden uitgelegd. Aan het eind van ditzelfde hoofdstuk worden voorbeelden van onderzoek met dialectologie en een GIS gegeven. Het derde hoofdstuk beschrijft de opzet van het onderzoek. Dan volgt het vierde hoofdstuk met daarin de implementatie van deze opzet. Met behulp van een regressie-analyse zal getracht worden aan te tonen dat er correlatie tussen de twee afstanden bestaat. De resultaten hiervan worden in het vijfde hoofdstuk besproken, gevolgd door de conclusie van het onderzoek in hoofdstuk zes.