[Thijs Kettenis]

Velen herinneren zich 4 oktober 1992 als ‘die avond dat Gijs Wanders inbrak in Studio Sport’. Even over zeven kwam hij vanuit de Journaalstudio met een vreselijk bericht: een vliegtuig had zich dwars door twee flatgebouwen in de Amsterdamse Bijlmermeer geboord.

Het NOS Journaal was echter niet de enige Nederlandse nieuwsrubriek op televisie die snel verslag deed van de gebeurtenissen. Het commerciële RTL4 bestond inmiddels drie jaar, had een eigen nieuwsbulletin en was razendsnel uitgegroeid tot marktleider. Met dank aan de sterren van Joop van den Ende had het station in oktober 1992 een marktaandeel van 30 procent. Ter vergelijking: Nederland 3 volgde in die maand met 19 procent. De ramp in de Bijlmer was de eerste voor het relatief jonge RTL Nieuws.

Na de aankondiging in 1989 dat het commerciële RTL Véronique vanaf het begin ook een eigen nieuwsrubriek zou hebben, waren er (vooral onder journalisten van de publieke omroep en de gedrukte pers) twijfels over de journalistieke ambities van de rubriek. Een nieuwsprogramma op een commerciële zender zou ongetwijfeld op zoek gaan naar veel en spectaculair binnenlands nieuws, naar emotie en sensatie en in onderwerpkeuze en wijze van verslaggeving vooral geen diepgang en relativering aanbrengen. Weinigen geloofden dat een commercieel station ooit ruimte vrij zou maken voor serieus nieuws. ‘Commercie’, zo vat RTL-verslaggever van het eerste uur Gert van Brakel de sfeer in Hilversum van destijds samen, ‘was bij de collega’s van de publieke omroep een vies woord.’ Tot grote verbazing van menigeen bleek de angst hiervoor en de minachting voor het bulletin en zijn redactie echter voorbarig. Het RTL Nieuws bukte niet. De berichtgeving was betrouwbaar, breed en tegen het saaie aan. Slechts revolutionair was het ferm doorzetten van duo-presentatie. En natuurlijk het veelbesproken kapsel van Jeroen Pauw. Met andere woorden: RTL bood een degelijk, buitenlands georiënteerd journaal, weinig sensatie en een professionele, smaakvolle vormgeving.

Toch wordt de in de loop van de afgelopen tien jaar steeds meer veranderende stijl van het NOS Journaal, waarbij minder aandacht is voor autoriteiten en meer voor het ‘menselijk aspect’, voor een groot deel toegeschreven aan de concurrentie met RTL Nieuws. "Als er één constante is aan te wijzen in de berichtgeving door RTL Nieuws, dan is het de aandacht voor het menselijk aspect. Je ziet nu dat Haasbroek [Nico, hoofdredacteur van het NOS Journaal, -tk] probeert om zijn mensen diezelfde manier van denken bij te brengen", aldus Harm Taselaar, hoofdredacteur van RTL Nieuws. "De opkomst sinds 1989 van commerciële audiovisuele journalistiek (…) wordt in verband gebracht met de neiging van (…) de publieke omroep om met effectbejag in de sfeer van emoties de kijkcijfers op peil te houden", stelt hoogleraar communicatiewetenschap Joan Hemels.

Uit bovenstaande blijkt dat er twee tegenstrijdige visies bestaan met betrekking tot de hoeveelheid emotie en sensatie in de nieuwsbulletins van RTL. In het kader van deze discussie is mijn vraagstelling met betrekking tot de ramp in de Bijlmermeer dan ook de volgende:

Om deze vraag te beantwoorden is het wenselijk veel uitzendingen met elkaar te vergelijken. Helaas moet ik mij beperken tot één dag, aangezien bij het RTL-archief alleen van 5 oktober 1992 drie bulletins van 15 tot 22 minuten beschikbaar zijn. Een ander probleem vormt het feit dat de opname van het Acht Uur Journaal van de NOS na zestien minuten afgebroken is. Hierop zal ik in paragraaf 5 nog terugkomen.

Voor een goede analyse is kennis van de achtergronden en context waarin de nieuwsuitzendingen plaatsvonden nodig. Daartoe behandelt de volgende paragraaf eerst de geschiedenis van het NOS Journaal en RTL Nieuws tot oktober 1992. Geschiedenis en ‘journalistieke cultuur’ beïnvloeden elkaar voortdurend. Paragraaf 3 gaat in op de inhoud van deze term en stelt de destijds heersende journalistieke stijl en cultuur aan de orde. Paragraaf 4 beschrijft vervolgens de Bijlmerramp en de nasleep ervan. Daarna volgen dan een toelichting op en de uitvoering van het eigenlijke onderzoek, die worden afgesloten met een conclusie.

Tot slot van deze inleiding nog één opmerking: ten tijde van de Bijlmerramp heette de nieuwsrubriek van RTL4 ‘RTL4 Nieuws’. Na de komst van RTL5 in 1993 veranderde dit in ‘RTL Nieuws’. Omdat deze laatste term nu ingeburgerd is, zal ik hem gedurende de rest van deze paper en mijn onderzoek gebruiken.

Deze paragraaf beschrijft de geschiedenis van beide onderzochte nieuwsprogramma’s. Van het NOS Journaal, dat al 45 jaar bestaat, komen de eerste drie decennia slechts in vogelvlucht aan bod, aangezien die minder relevant zijn voor het onderzoek. In het kader daarvan krijgt de periode vanaf eind jaren ’80 tot 1992 juist extra aandacht. Aangezien RTL Nieuws pas drie jaar bestond toen de Bijlmerramp zich voordeed, is van dit programma wel de gehele historie van belang.

Het Journaal is de afgelopen decennia hét gezichtsbepalende programma van de Nederlandse televisie geweest. In 2001 werd de rubriek bij de viering van het vijftig jarig bestaan van televisie in Nederland door het publiek nog verkozen tot beste tv-programma ooit. Aanvankelijk vormt het Journaal het begin van de uitzendavond, tegenwoordig zijn er talloze uitzendingen gedurende de hele dag. Deze sub-paragraaf beschrijft in vogelvlucht de geschiedenis van het programma. Vanaf 5 januari 1956 komt de Nederlandse Televisie Stichting (NTS) met een eigen Journaal. Het drie keer per week om acht uur uitgezonden bulletin is min of meer een voortzetting van het Polygoonjournaal: gefilmd beeldnieuws, van toelichting voorzien door een buiten beeld blijvende commentator. Het inzetten van een nieuwslezer was het eerste jaar verboden; dit zou tegen het zere been van de radionieuwslezers zijn. De rubriek bevat meer buitenlandse dan binnenlandse onderwerpen. Bovendien is er veel aandacht voor ‘zacht’ nieuws: sport, extreme weersomstandigheden, mode en royalty.

Het zal tot 1963 duren voor er elke dag een bulletin is. De televisie breekt definitief door. Als gevolg hiervan eisen de omroepen meer invloed op het Journaal. Zij willen dat de rubriek het nieuws sec en zonder toevoegingen brengt, zodat de actualiteitenrubrieken voor het commentaar en de achtergronden kunnen zorgen. Ook van buiten de pers komt steeds meer kritiek op het Journaal, maar om andere redenen. Het zou te slaafs het nieuws volgen, traag zijn en een gebrek aan improvisatievermogen en primeurs hebben. Zo blijft de moord op de Amerikaanse president Kennedy in het Journaal vrijwel onopgemerkt. Journaalmedewerkers klagen over de ‘onbelangrijke’ onderwerpen in het Journaal (brandjes en botsingen te land, ter zee en in de lucht) en over het feit dat ze buiten iedere beslissing gehouden worden.

In 1969 treedt de Omroepwet in werking. De NTS heet vanaf dan de Nederlandse Omroep Stichting (NOS) en de omroepen hebben niet langer een meerderheid van stemmen in de NOS. Dit zorgt voor grote veranderingen in de bulletins. In de jaren zeventig hebben de onderwerpen niet langer ongeveer dezelfde lengte. Bovendien kondigt de nieuwslezer aan het begin van de uitzending de hoofdpunten aan en is hij prominent bij vrijwel elk onderwerp in beeld. Daarnaast wordt het door middel van het gebruik van nieuwe technieken mogelijk naast de presentator een achtergrondplaatje toe te voegen. De betiteling gebeurt verder niet langer met kaarten, maar elektronisch. Ook wordt in 1973 de autocue geïntroduceerd, waardoor de nieuwslezer het nieuws kan voorlezen terwijl hij in de camera kijkt. De inhoud van het Journaal wordt geleidelijk aan steeds journalistieker. Er komt een eind aan de filmische aanpak die een zorgvuldige montage en dus lange productietijd vereisen. Er zijn meer grafische beelden op de buis. Het buitenlandse nieuws, dat zo makkelijk via het internationale uitwisselingssysteem Eurovisie binnenloopt, wordt veel minder belangrijk dan het binnenlandse. Er is minder aandacht voor ‘agendanieuws’. De presentatie wordt iets minder formeel. De nieuwe generatie medewerkers richt zich meer op het nieuws dan op het medium televisie.

Vanaf de jaren ’80 speelt de verslaggever op locatie een belangrijke rol spelen. Tussen hem en de nieuwslezer wordt veel geschakeld. Er komen steeds meer onderwerpen in het Journaal. In 1984 start een nieuw bulletin om halfzes met een eigen, bij de veronderstelde kijkerswensen aansluitende stijl: los en informeel, met flitsend gemonteerde headlines, live gesprekken en menselijke reportages, waarin ‘de grote nieuwsontwikkelingen van de dag doorvertaald worden naar hun gevolgen voor de burgers’. Deze Journaals zijn aanvankelijk met tot twee miljoen kijkers per dag zeer succesvol, maar de daling zet al na twee jaar in, vooral door concurrentie van middagtelevisie op de andere netten. In 1990 verdwijnt het bulletin uiteindelijk van de buis.

De in 1987 aangetreden hoofdredacteur Gerard van der Wulp vindt dat de nieuwsrubriek ‘sneller, beter en spannender’ moet. Binnen korte tijd reorganiseert hij de hele redactie. Redacteuren krijgen een andere functie en per bulletin wordt een apart team geformeerd om onderlinge concurrentie te stimuleren.

De aankondiging in 1989 dat er twee commerciële zenders in de lucht zullen komen, het sterrennet van Joop van den Ende, TV10, en RTL Véronique, die elk een eigen nieuwsprogramma zouden krijgen, zorgt in Hilversum voor ware paniek. Bovendien richt de NOS in die tijd een eigen achtergrondrubriek op, NOS Laat. Deze initiatieven zorgen voor een ware uittocht van redactieleden en presentatoren van het Journaal, dat in één klap een kwart van haar redacteuren verliest. Vooral het vertrek van werknemers naar de commerciëlen komt als een klap. Ze krijgen het vooruitzicht een ambitie te kunnen waarmaken die bij het NOS Journaal onvervulbaar lijkt. Harmen Siezen is bijvoorbeeld gefrustreerd omdat hij bij het Journaal geen vaste presentator van het belangrijke Acht Uur Journaal is. De leegloop lijkt catastrofale gevolgen te hebben als vanaf 6 oktober 1989 de grootste nieuwsexplosie sinds de Tweede Wereldoorlog plaatsvindt: de omwentelingen in Oost-Europa. Voor de beginnende redacteuren is de last nauwelijks te dragen. Nieuwe verslaggevers kunnen niet met ervaren collega’s meelopen maar moeten direct in hun eentje een revolutie verslaan. Gelukkig heeft het Journaal in oktober niet veel concurrentie. RTL Véronique leidt een marginaal bestaan en TV10, dat dankzij de sterren van Joop van den Ende aanvankelijk met veel angst werd gevolgd, heeft niet eens een uitzendlicentie gekregen. Een aantal redacteuren en Harmen Siezen (voor de helft van zijn TV10-salaris) keren weer terug naar het Journaal. Toch duurt het tot eind 1990 voor de redactie weer beschikt over genoeg gespecialiseerde redacteuren en technici.

Begin 1990 komt de concurrentie wel op gang. RTL Véronique koopt de sterren van TV10, heet voortaan RTL4 en haalt direct spectaculaire marktaandelen. Het station plaatst het razend populaire Rad van Fortuin tegenover het Journaal, dat zodoende gemiddeld acht procent marktaandeel verliest. "Heel droevig", vindt hoofdredacteur Van der Wulp, "Niemand had verwacht dat dit zou gebeuren. Het zit ‘m in ieder geval niet in ons product."

De NOS zint op manieren om toch zo veel mogelijk kijkers aan het Journaal te blijven binden. Hiertoe komt er een grotere spreiding van de uitzendingen; ook ’s middags zijn er nu bulletins. Het duurt tot eind 1992 voordat er ochtendjournaals komen in antwoord op de concurrent, die al vanaf de start het Ontbijtnieuws heeft. Door het over de hele dag uitsmeren van de uitzendingen behoudt het Journaal als geheel zijn leidende positie in de Nederlandse nieuwsvoorziening. Samen behalen de lange bulletins (zes uur, acht uur, tien uur) met zo’n vier miljoen kijkers even hoge kijkdichtheden als het Acht Uur Journaal in hoogtijdagen.

Het Journaal kan aan het begin van de jaren ’90 steeds meer beschikken over moderne transmissiemiddelen. Door de inzet van satellietwagens, twee en soms wel drie per dag, is de NOS live aanwezig bij de meeste belangrijke gebeurtenissen in eigen land, en vaak ook in het buitenland.

Als in 1989 voorbereidingen worden getroffen voor twee nieuwe televisiezenders, is het duidelijk dat deze ook met een eigen nieuwsbulletin willen komen. Beide stations beschikken aanvankelijk niet over journalisten en dus luidt het devies: koop de beste journalisten weg bij de publieken. TV10 plundert, zoals eerder beschreven, de redactie van het NOS Journaal. Bij RTL Véronique ziet het er aanvankelijk allemaal minder spraakmakend uit. Jeroen Pauw (van de VARA-radio) wordt uitgekozen vanwege zijn fraaie stemgeluid. Sander Simons (KRO) en Loretta Schrijver, presentatrice bij Veronica Nieuwsradio, komen ook. Medeoprichter Ruud Hendriks vraagt, om het geheel nog enig cachet te geven, zijn goede vriend Jaap van Meekren om AVRO’s Televizier te verlaten en drie dagen per week het nieuws te komen lezen. Het scheelt weinig of ook Paul Witteman maakt de overstap, maar die voelt zich toch te veel verbonden met de VARA. Hendriks, zelf inmiddels ex-journalist, vraagt NRC-correspondent Rik Rensen, die geen tv-ervaring heeft, hoofdredacteur te worden. De twee kennen elkaar nog van een reportage in Italië.

Rensen wil het ingeslapen NOS Journaal wakker schudden. Het moet allemaal sneller, flitsender, minder autoriteitgevoelig, brutaler en eigenzinniger – kortom: Amerikaanser. "Ik wilde tegenover dat NOS Journaal een hard nieuwsbulletin zetten. Harder nieuws en niet al die flauwekul. Feitelijk zijn en tegelijkertijd zorgen voor een aantrekkelijke presentatie", vertelt Rensen in 1994 aan vakblad De Journalist. Dubbelpresentatie is bedoeld om de aandacht van de kijkers vast te houden.

Commerciële televisie is in Nederland verboden en dus hebben beide stations gekozen voor een zogenaamde U-bocht-constructie, waarbij programma’s vanuit Nederland naar Luxemburg worden opgestraald en vervolgens weer terug naar Nederland. De beroering is groot als het Commissariaat voor de Media op 28 september besluit dat RTL Véronique wel mag gaan uitzenden maar TV10 niet. Véronique, opgezet door onder anderen een aantal bestuurders van (het publieke!) Veronica en de Luxemburgse mediagigant CLT, is een echt Luxemburgs station, omdat wordt samengewerkt met een al bestaande televisiemaatschappij, aldus het Commissariaat. Het is van mening dat TV10 daarentegen slechts in Luxemburg gevestigd is om de Nederlandse wet te omzeilen.

RTL Véronique begint op 2 oktober 1989 om 18:00 uur haar eerste uitzending met het nieuws. Jeroen Pauw leest een soort ‘beginselverklaring’ voor, opgesteld door Jaap van Meekren. Daaruit blijkt onder meer dat de kijker "natuurlijk gedegen, alerte berichtgeving mag verwachten over de actualiteit van de dag". Het Véronique Nieuws streeft naar "eerlijke en ongekleurde berichtgeving". "We willen u in staat stellen uw eigen mening te vormen. Wij zullen u niet vertellen wat u van de ontwikkelingen in de wereld moet vinden", aldus Pauw, overigens met een onnavolgbare krullenbos. Wat volgt is een bulletin van een kwartier gevuld met onderwerpen van ongeveer gelijke lengte. De opening vormt -uiteraard- de toelating van Véronique tot de kabelnetten. Daarbij krijgt de kijker uitgebreid promofilmpjes van het nieuwe station te zien. Bij de overige onderwerpen zijn echter veelal geen beelden voorhanden. Bij een item over de toename van de handel tussen Nederland en de Sovjet-Unie verschijnen slechts de vlaggen van de twee landen op het scherm. Over de kwaliteit van dit eerste bulletin is de redactie het snel eens: "Het was brandhout", aldus verslaggever Gert van Brakel.

Het blijft behelpen de eerste maanden. RTL Nieuws beschikt nauwelijks over eigen verslaggevers en is voor een groot deel afhankelijk van buitenlandse beelden die via de news feed binnenkomen. Voordeel is dat het belangrijkste nieuws in die tijd ook vooral uit het buitenland komt. "Als ik die uitzendingen in de begintijd nu terugzie, schaam ik mij diep. Er was heel veel gebrek aan ervaring; de onderwerpen waren veel te lang. Er werd veel te weinig rekening gehouden met hoe je een item moet opbouwen", aldus Rensen vijf jaar later over die tijd.

De kijkcijfers van het (belangrijkste) Avondnieuws om 19:30 uur zijn de eerste maanden met zo’n twee procent kijkdichtheid laag. Hier komt echter verandering in als RTL4 de sterren van TV10 overneemt. Beoogd TV10-nieuwslezeres Vivian Boelen komt naast Jaap van Meekren aan de desk zitten. Het is aanvankelijk de bedoeling de nieuwsredacties van beide stations te integreren, maar Rensen steekt hier een stokje voor. "Of ik maar even een flink aantal contractanten wilde ontslaan om plaats te maken voor de voor veel geld bij de publieke omroep weggekochte paradepaardjes uit zijn [Joop van den Endes, -tk] nieuwsstal. Dat wilde ik dus niet", zei hij in 1999.

Het marktaandeel van de zender explodeert en de kijkers weten derhalve het RTL Nieuws nu ook te vinden. Halverwege 1990 scoort het belangrijkste bulletin al 6,7 procent. Voor het grootste deel is dit het gevolg van een ‘doorkijkeffect’: kijkers hebben hun televisie de hele tijd op RTL4 staan. Dit effect wordt alleen maar groter als de zender in 1991 begint met de dagelijkse soap Goede Tijden, Slechte Tijden en deze tegenover het Acht Uur Journaal van de NOS plaatst. De combinatie Rad van Fortuin (door de komst van GTST naar 19:00 uur verschoven) – Avondnieuws – Goede Tijden, Slechte Tijden blijkt enorm aan te slaan.

Het eerste echte wapenfeit van RTL Nieuws komt begin 1991. Vanaf het de start van het station heeft RTL4 korte bulletins in het ontbijtprogramma. Zodoende is er ’s nachts een redactie die adequaat kan reageren op calamiteiten. Op 16 januari breekt de Golfoorlog uit en RTL Nieuws is veel eerder in de lucht dan de publieke collega’s. De programmaleiding laat dan ook geen mogelijkheid onbenut om haar nieuwsprogramma als sneller en alerter te bestempelen dan de grotere en financieel draagkrachtiger concurrent.

Na twee jaar wordt de redactie ervarener en kan RTL Nieuws beter met het Journaal vergeleken worden. Het bulletin van de commerciële zender presenteert een beeld van de wereld waarin Nederland en West-Europa minder dominant aanwezig zijn. Bovendien ligt er een grote nadruk op gesproken politiek en economisch nieuws, waarvan de vraag is of de gemiddelde (lager opgeleide) RTL-kijker het wel begrijpt. Nog steeds speelt echter mee dat de nieuwslezers zo vaak in beeld zijn vanwege het ontbreken van een audiovisueel archief en het geld voor al te veel reportages. Hoofdredacteur Rensen heeft inmiddels een duidelijk beeld voor ogen. Hij wil niet zo ‘neerbuigend’ doen tegen de kijker als het NOS Journaal, waarvan hij vindt dat het de kijkers als ‘dom’ behandelt. "Een kwartier of twintig minuten nieuws kan de Nederlander heel goed hebben. Mits de balans in het bulletin goed is. Je moet het lef hebben om een nieuwsitem weg te gooien om plaats te maken voor een feature over een interessant onderwerp." RTL Nieuws heeft een eigen netwerk van buitenlandse correspondenten dat vaak voor achtergrondverhalen en reportages wordt ingezet, waar de NOS-collega’s veelal alleen nieuwsfeiten brengen. Amerika-correspondent Max Westerman, standplaats New York, wordt geprezen vanwege zijn reportages ‘in den lande’, waar Paul Sneijder vaak in de studio in Washington blijft zitten.

De kijkcijfers blijven stijgen, maar het aanvankelijke doel om het NOS Journaal in kijkcijfers te overtreffen heeft RTL -overigens tot op heden- niet bereikt. Tegen een nationaal instituut als het NOS Journaal blijkt moeilijk op te boksen. Dat deze rubriek verreweg de belangrijkste nieuwsbron voor Nederlanders is, blijkt eens te meer na de Bijlmerramp, wanneer kijkers massaal zappen naar de publieke omroep.

De in de vorige paragraaf beschreven geschiedenis van het NOS Journaal en RTL Nieuws zijn onlosmakelijk verbonden met de ‘journalistieke cultuur’ wat betreft televisienieuws in Nederland. Er is sprake van wederzijdse beïnvloeding. De komst van een tweede nieuwsrubriek aan het eind van de jaren tachtig had immers zijn uitwerking op het geheel van opvattingen over beroep, positie en de verantwoordelijkheden van de tv-journalist en de daarmee samenhangende houdingen en praktijken; maar aan de andere kant beïnvloedde de journalistieke cultuur ook weer de inhoud van beide programma’s. Verder drukten ook de steeds grotere mogelijkheden van de techniek hun stempel op de journalistieke cultuur.

Dit alles komt tot uitdrukking in de journalistieke stijl die in 1992 – ten tijde van de Bijlmerramp – het televisienieuws kenmerkte. Huub Wijfjes omschrijft deze in zijn college als het ‘televisiemodel’. Een aantal aspecten is typisch voor de vorm van dit model. Zo is de presentator, naar Amerikaans voorbeeld, belangrijk en prominent in beeld als ‘anker’ voor het publiek. Verder maken nieuwsrubrieken, na de komst van de satellietwagen, steeds meer gebruik van verslaggevers op locatie die verslag doen van een gebeurtenis of deze toelichten. De techniek maakt het ook mogelijk twee verschillende personen op verschillende locaties in beeld een gesprek met elkaar te laten voeren (split screen). Door het gebruik van chroma key kunnen achtergrondjes naast de presentator geplaatst worden.

Inhoudelijk vereist het televisiemodel dat een onderwerp ‘televisiegeniek’ is. De beschikbaarheid van geschikt, boeiend beeld bij een item is het belangrijkste criterium voor een plaats in de uitzending. Verder moet het onderwerp een vloeiend geheel vormen en niet te lang of te moeilijk zijn. Het moet niet te ver de diepte ingaan, want daarvoor zijn er kranten, is de gedachte. Verder moeten beelden, mede uit concurrentieoogpunt, zo actueel mogelijk zijn; indien mogelijk live. Een snelle, dynamische afwisseling van beelden en items is noodzakelijk om de aandacht van de kijker vast te houden. Hij heeft immers keus uit steeds meer zenders en mag niet in de verleiding komen om weg te zappen. Een van de belangrijkste inhoudelijke kenmerken van het televisiemodel is de dwang te appelleren aan emotie bij de kijker. Hiertoe is het nieuws steeds meer gericht op de gevolgen ervan voor ‘de mens op straat’. De kijker moet zich daarmee kunnen identificeren en mee kunnen leven. Gevolg hiervan is dat een onderwerp nieuwswaardiger wordt naarmate het dichterbij de mens staat. Ook komen standpunten zwart-witter naar voren en is bericht en wordt er meer aandacht besteed aan speculaties en confrontaties.

Het is nu de vraag in hoeverre deze kenmerken van de journalistieke stijl in die tijd in de uitzendingen rond de Bijlmerramp naar voren komen. Het is in ieder geval belangrijk te beseffen dat de Nederlandse televisie in 1992 nog maar net is begonnen aan de periode van het televisiemodel, dat ook anno 2001 nog van toepassing is. Bovendien beschrijft dit model stijl van televisiejournaals in het algemeen, terwijl dit onderzoek juist op zoek is naar verschillen tussen twee rubrieken. Niettemin dienen de journalistieke cultuur en stijl als belangrijk kader waarbinnen de nieuwsuitzendingen omtrent de Bijlmerramp onderzocht moeten worden. Zij geven immers de context aan waarin de programma's opereerden.

Inmiddels zijn er ook problemen met de landingskleppen. De gezagvoerder meldt dit probleem in alle rust, waaruit kan worden opgemaakt dat behalve Schiphol ook de piloten ervan uitgaan dat het hooguit ‘een moeilijke landing’ zal worden. Maar ook na het extra rondje komt het toestel niet goed voor de landingsbaan. Het ‘schiet te ver door’ en moet dus van koers wijzigen. De piloot maakt dan een fatale fout: hij laat zijn landingskleppen uit terwijl hij niet weet dat hij die aan de rechterkant niet meer allemaal heeft. De Boeing gaat daardoor naar rechts overhellen. Om 18:35 uur geeft de bemanning dit nieuwe probleem door aan de verkeersleiding. "Hij zit dik, dik, dik in de problemen", wordt daar gezegd.

Plotseling praten de twee bemanningsleden met elkaar in het Ivriet. "Trek de landingskleppen op! Omhoog met alle landingskleppen!" roept de gezagsvoerder tegen zijn collega in een poging het toestel weer recht te krijgen. Hierna volgt een langgerekt "Aaaahhhh", het geluid van iemand die een zware krachtsinspanning verricht. "Laat het landingsgestel zakken!" roept een boordwerktuigkundige aan boord. Maar het heeft allemaal geen zin meer. Het toestel ligt al op zijn kant en begint een snelle duik omlaag.

"Going down 1862, going down, going down. Copied? Going down" zijn de inmiddels beroemde woorden die de verkeersleiding op Schiphol als laatste doorkrijgt. De gezagsvoerder spreekt ze snel, zonder haperen en vooral rustig uit. Daarna horen de verkeersleiders niets meer. Geen angstkreten, geen laatste schietgebed.

In de flatgebouwen Groeneveen en Kruitberg in de Amsterdamse Bijlmermeer installeren veel bewoners zich intussen voor een avondje voetbal op de televisie. Het is rond etenstijd. Velen komen thuis na een dagje buiten de deur vanwege het zonnige weer. En dan is er, om 18:35 uur, ineens een enorme klap, en tegelijkertijd een explosie, een schokgolf en een vuurzee. De El Al-Boeing heeft zich precies door de kruising van de twee flatgebouwen gedrongen. Direct staan het gecrashte vliegtuig en 135 woningen in de flatgebouwen in lichterlaaie. Bewoners gillen, raken in paniek en velen springen van de balkons enkele meters de diepte in. De grootste ramp in Nederland sinds de watersnoodramp van 1953 is een feit.

Politie en brandweer slaan na de eerste noodmeldingen direct groot alarm. Rond acht uur zijn er op de plaats van de ramp inmiddels honderden ambulances. Het bericht dat een vliegtuig midden in een woonwijk is neergestort, gaat die zondagavond de hele wereld over, waarbij kijkers live getuige zijn van de reddingswerkzaamheden.

Bij het aanbreken van de volgende dag is pas goed zichtbaar wat voor immense ravage de crash heeft aangericht. Het vliegtuig heeft een enorm gat geslagen in de twee flats. Op de grond ligt een grote berg rokend puin. De hulpverleners hervatten hun werk. De laatste bluswerkzaamheden worden uitgevoerd en er wordt begonnen met het bergen en identificeren van slachtoffers.

In de op de ramp volgende dagen loopt het dodental niet op, zoals meestal het geval is bij rampen, maar gaat het omlaag. De eerste dag nog meldt het Amsterdamse crisisteam mogelijk 250 doden. Het duurt uiteindelijk drie weken voordat het uiteindelijke dodental wordt vastgesteld op 43: 39 flatbewoners en vier inzittenden van het vliegtuig.

Het onderzoek naar de toedracht van de ramp komt al gauw op gang. Op 16 oktober uit de Rijksluchtvaartdienst twijfels over de conditie van het toestel. De leider van het onderzoeksteam, H. Wolleswinkel, spreekt naar aanleiding van de eerste bevindingen over ‘metaalmoeheid’. Later blijkt dat de motoren van de vleugel vielen als gevolg van het afbreken van de borgpinnen Tegelijkertijd gonst het van geruchten over ‘mannen in witte pakken’ die in touringcars gearriveerd waren en tussen de puinhopen naar iets leken te zoeken. Er wordt ook wild gespeculeerd over de lading, die niet zou bestaan uit -zoals de officiële KLM-informatie luidde- parfum, bloemen, groente en fruit, maar uit giftige stoffen, verarmd uranium of wapens. Veel hulpverleners en omwonenden krijgen te kampen met gezondheidsklachten. Het officiële onderzoek komt echter niet met een bevredigende uitslag en veel mensen kregen in de jaren na het ongeluk het idee dat de overheid het een en ander in de doofpot stopt.

Uiteindelijk valt in 1998 het besluit een parlementaire enquête te houden. Tijdens de zittingen komt naar voren dat er wel degelijk gif en explosieven in de Boeing lagen. Bovendien blijkt dat voor het opstijgen bekend was dat het vrachttoestel in buitengewoon slechte conditie was. De commissie beschikt intussen over een rapport van 25 pagina’s met mankementen aan het vliegtuig. De wekenlange verhoren kunnen uiteindelijk veel complottheorieën ontzenuwen. Een van de algemene conclusies was dat veel speculaties en geruchten zijn ontstaan door pure onverschilligheid, nalatigheid van verantwoordelijke verkeersleiders en politici en slechte communicatie tussen diverse instellingen. Of werkelijk de bovenste steen ooit nog boven zal komen, is nog maar de vraag.

Deze paragraaf onderzoekt de verschillen in berichtgeving omtrent de Bijlmerramp van het NOS Journaal en RTL Nieuws, gebaseerd op de opzet zoals weergegeven in de vorige paragraaf. Achtereenvolgens komen de ochtend-, middag- en avonduitzendingen van 5 oktober 1992 aan bod. Eerst wordt steeds een beschrijving van de inhoud van de bulletins gegeven, gevolgd door een vergelijking op respectievelijk programma- en itemniveau en, indien noodzakelijk, op shotniveau. Aan het eind van de paragraaf volgt tot slot een shotanalyse van de speciale leader die RTL Nieuws voor uitzendingen omtrent de Bijlmerramp vervaardigde. De volgende paragraaf trekt een algehele conclusie.

Vlak voor het onderzoek is nog het vermelden waard, dat het nadrukkelijk niet de bedoeling is een waardeoordeel te geven over de manier waarop beide rubrieken met de Bijlmerramp omgaan. Bovendien gaat het bij de vergelijking om de grote lijnen. Kleine verschillen met betrekking tot feitjes die door de ene omroep wel maar door de andere niet worden genoemd, komen wel aan de orde, maar blijven bij de analyse buiten beschouwing.

Willem Lust volgt met een reportage over de afgelopen nacht, met veel rokende brokstukken en overblijfselen van flats. Tien verdiepingen zijn als een kaartenhuis ineengezakt nadat het vliegtuig naar binnen was gevlogen. Het is moeilijk in de verwrongen stukken metaal nog onderdelen van het vliegtuig terug te herkennen, aldus Lust. Wegens instortingsgevaar konden bergingswerkzaamheden nog niet beginnen. De brandweer heeft geen hoop meer dat er nog mensen levend onder de brokstukken vandaan gehaald kunnen worden. Vandaag worden de eerste deskundigen verwacht die de oorzaak van de ramp komen onderzoeken. Beelden van blussende brandweermannen.

Een voice-over vertelt vervolgens in chronologische volgorde de gebeurtenissen van gisteravond. Tien minuten na de start maakte het vliegtuig melding van brand in twee motoren. Om zes minuten over half zeven stortte het neer in de flats Groeneveen en Kruitberg. Er volgen beelden van een amateur-filmer vlak na het ongeluk van de vuurzee. Deze interviewt ook een omstander, die vertelt over de enorme knal. Reddingswerkers vinden tientallen dode en gewonde mensen die van de flats naar beneden zijn gesprongen. Ambulances, bussen en taxi’s rijden de hele avond af en aan om de gewonden te vervoeren. De ME wordt ingezet om plunderingen tegen te gaan. Tot nu toe zijn zestien doden en enkele tientallen gewonden afgevoerd, maar de politie houdt rekening met honderd tot tweehonderd doden. Zeker tachtig appartementen zijn volledig uitgebrand. Een van de motoren is in het Naarderbos teruggevonden. Over de oorzaak is nog niets bekend. Ooggetuigen melden een explosie vlak voor het neerstorten, maar niets wijst vooralsnog op een aanslag. Het verhaal wordt ondersteund door beelden van de brandweer in actie, de vuurzee, wegrijdende ambulances (overigens zonder zwaailicht), een hulpverlener die iemand troost, puinhopen met omstanders en een rondvliegende helikopter.

De Hoop heeft dan een rechtstreeks kruisgesprek met verslaggever Lust. Deze vertelt dat er inmiddels vier slachtoffers onder het puin vandaan gehaald zijn, maar dat het bergen zeer voorzichtig gebeurt. Vannacht zijn de flats vooral gestut zodat er vandaag kan worden geborgen. Er is geen hoop meer dat er mensen levend onder het puin vandaan komen. Verwacht worden 150 tot 200 doden; de berging gaat zo’n drie à 4 dagen duren. Amsterdam was goed voorbereid op een ramp, want de operatie verliep snel en efficiënt. Tijdens het gesprek zijn af en toe beelden van reddingswerkzaamheden bij daglicht te zien, onder andere in close-up een in een wit doek gewikkeld lichaam dat wordt weggetakeld.

Gert van Brakel was vannacht bij de Bijlmersporthal, dat als opvangcentrum voor dakloos geworden Bijlmerbewoners diende. Hij mocht niet naar binnen, dus alles is door de ramen gefilmd. Ook heeft hij interviewtjes met getroffenen voor de hal. Een woordvoerder van de Stadsdeelraad heeft een bewonerslijst. Opvallend is volgens Van Brakel dat de ene na de andere bus leeg komt voorrijden, totdat de hal om twaalf uur volstroomt omdat iedereen hier nu wordt ondergebracht. Het item eindigt met Van Brakel zelf die door de politie naar buiten wordt geleid, nadat hij kennelijk stiekem naar binnen is geglipt.

Sander Simons was de afgelopen nacht in het beleidscentrum in het Amsterdamse stadhuis. Van Thijn reageerde op een persconferentie "zichtbaar ongemakkelijk" op vragen over de toedracht. Toen werd gevraagd of het vliegtuig wel boven de Bijlmer mocht vliegen, verwees hij naar de RLD. Brandweercommandant Ernst vertelt hoe moeilijk het is de gebouwen te betreden door instortingsgevaar. Simons vervolgt dan met een reportage vanuit het Amsterdams Medisch Centrum (AMC). Daar zijn acht doden en 27 gewonden binnengebracht. Een medisch directeur spreekt van een klein aantal gewonden. Het aantal doden moet dus wel groot zijn, concludeert Simons.

Burgemeester Van Thijn meldt op een persconferentie dat er inmiddels 209 mensen als vermist zijn opgegeven. Hij benadrukt dat zij niet allemaal om het leven zijn gekomen, aangezien een aantal in ziekenhuizen of in opvangcentra verblijven. Een woordvoerder van ElAl in Israel vertelt daarna hoeveel vracht er aan boord was en dat de piloot het niet haalde naar Schiphol, nadat hij had gevraagd terug te mogen keren.

De Hoop heeft vervolgens een telefonisch kruisgesprek met correspondent Conny Mus in Israel. Deze specificeert de lading. De Hoop wil weten of er sprake kan zijn van sabotage. Ja, antwoordt Mus, want men vindt het vreemd dat er in twee motoren tegelijk problemen ontstonden. Bovendien zou landing op één motor mogelijk moeten zijn. De veiligheidscontrole van ElAl is in ieder geval ook op vrachttoestellen heel scherp.

Dan volgt een korte reactie van de Israelische minister van Buitenlandse Zaken, Peres. Koningin Beatrix is "diep geschokt" en laat zich, zo vertelt De Hoop, voortdurend op de hoogte houden. Burgemeester Van Thijn is "diep getroffen". Dan volgt een krantenoverzicht, met ook een aantal buitenlandse bladen.

NOS Journaal extra, 9:00 uur. Presentator Harmen Siezen opent de extra uitzending met de mededeling dat de eerste vijf slachtoffers inmiddels zijn geborgen. In verband met de hitte van de brand en instortingsgevaar kon het bergingswerk pas vanmorgen om tien over zes beginnen. Siezen probeert vervolgens contact te vinden met verslaggever ter plaatse Peter van der Maat, maar dit mislukt.

Dan volgt een reportage van Michiel Berssenbrugge over de situatie na de ramp: beelden in het donker van rokende puinhopen, brandende flats, bluswerkzaamheden en het gat dat de crash in de flats Groeneveen en Kruitberg heeft geslagen. Van de lading is weinig meer terug te vinden. Tachtig woningen zijn verwoest; volgens gegevens van de gemeente wonen in het getroffen gedeelte 239 personen. Door gaslekken en instortingsgevaar is het zoeken naar de "vele doden" nog niet mogelijk.

In het Amsterdamse stadhuis, dat dienst doet als crisiscentrum, is verslaggever Tim Dekkers. Hij vertelt rechtstreeks vanaf de afdeling Voorlichting dat de telefoontjes blijven binnenstromen. Dan volgt een stukje persconferentie van Van Thijn over het aantal vermisten dat ook in het NOS Journaal zat. Er volgen beelden van het beleidscentrum vannacht: vergaderende en overleggende burgemeester en wethouders. Dekkers heeft ook een interviewtje met hoofdcommissaris Nordholt over vermeende plunderingen, die de laatste bestempelt als "onvoorstelbaar".

De reportage van Peter van der Maat over de situatie bij daglicht wordt nu wel ingestart. In een stand-upper voor het rokende gat in de flats vertelt hij dat "nu het licht is pas de ware omvang van de ramp is vast te stellen." Het biedt een dramatische aanblik; er zijn tien verdiepingen weggevaagd en onder het puin liggen misschien wel tweehonderd doden. Er volgen beelden van het gat en de puinhopen bij daglicht, vanuit allerlei hoeken en afstanden gefilmd, en van brokstukken en bluswater op de omliggende grasvelden. Nordholt vertelt dat de identificatie van de slachtoffers moeizaam zal verlopen vanwege de toestand van de lichamen en de flats. Na een tijdje wordt de pers door de politie van het terrein verjaagd.

Betty Lamers was de afgelopen nacht in de Bijlmersporthal, dat als opvangcentrum dient voor degenen die door de ramp dakloos zijn geworden, vertelt Siezen. Lamers begint haar reportage in marinekazerne Kattenburg, waar 120 mensen aan het ontbijt zitten. Ze hebben geprobeerd een paar uurtjes te slapen vannacht. Hun eigen huis bestaat niet meer of is te gevaarlijk geworden. Lamers kan hen niet voor de camera krijgen, want ze zijn "gelaten en verdwaasd" en "willen en kunnen niets zeggen". Een woordvoerder van de marine vertelt hoe de getroffenen eraan toe zijn: je kunt "duidelijk zien" dat sommigen veel ingehouden angsten hebben. En er wordt ook gehuild, aldus de woordvoerder. Dan vertelt Lamers over de opvang eerder op de avond in de Bijlmersporthal, waar van alle kanten vrijwilligers kwamen aangereisd om te helpen.

De Bijlmerramp is de grootste vliegramp die ooit in Nederland heeft plaatsgevonden, vertelt Siezen. Vervolgens zijn er beelden -deels van amateur-filmers- van vlak na de ramp en de bluswerkzaamheden, alles van ver gefilmd. Siezen bericht intussen over de gebeurtenissen in de aanloop naar de ramp: de gezagvoerder van de ElAl-Boeing meldde na tien minuten brand in twee motoren. Hij wilde terugkeren naar Schiphol, maar toen werd het contact verbroken. De afgebroken motoren zijn inmiddels opgevist uit het Naardermeer. Over de oorzaak is nog niets bekend, meldt een woordvoerder van de Rijksluchtvaartdienst (RLD). Toestellen van ElAl worden altijd goed gecontroleerd op explosieven, aldus Siezen. Teams van Boeing, ElAl en de motorenfabrikant zijn onderweg naar Nederland.

Siezen leest de reacties van koningin Beatrix ("diep geschokt") en minister Maij-Weggen van Verkeer en Waterstaat ("verschrikkelijk gevoel") voor. Korte reacties van de woordvoerder van de Israelische premier Rabin en van minister Peres van Buitenlandse Zaken (dezelfde als bij RTL) volgen. Correspondent Wim Bunschoten in Paramaribo vertelt in een telefonisch verslag (zijn foto in beeld) dat er in Suriname grote onzekerheid heerst over het lot van familie en bekenden in de Bijlmer. Er stond de hele nacht een lange rij wachtenden voor het hoofdpostkantoor van mensen die naar Nederland wilden bellen.

Siezen sluit de uitzending af met de mededeling dat de verkeerssituatie rond Amsterdam nu normaal is.

Wat betreft onderwerpkeuze verschillen de rubrieken alleen in de buitenlandse correspondenten, het kruisgesprek met de verslaggever (RTL wel, NOS niet), de woordvoerder van ElAl (idem) en een item over het AMC (idem). Deze verschillen en de afwijking in volgorde zijn niet schokkend, omdat daarmee geen accenten op bepaalde aspecten gelegd worden. Het kruisgesprek van RTL dient bovendien hetzelfde doel als het verslag van de aanblik bij daglicht van de NOS. Het enige verschil dat duidelijk in het oog springt is de relatief grote aandacht die de NOS besteedt aan het crisiscentrum; daar zit iemand die rechtstreeks verslag doet, het item komt als vierde aan bod (bij RTL ergens aan het eind) en duurt 2’46’’, terwijl dit bij RTL 1’20’’ is.

Itemniveau. Inhoudelijk is het eerste dat opvalt het feit dat het Journaal opent met een dodental van vijf, terwijl RTL er aanvankelijk veertien telt, even later zestien en daarna (in het kruisgesprek met Lust) op vier komt. Het curieuze verschil wordt wellicht verklaard door het aantal slachtoffers dat daadwerkelijk onder het puin vandaangehaald is en degenen die uit de flats naar beneden gesprongen zijn. Een ander feitelijk verschil is dat volgens de NOS de motoren in het Naardermeer terecht kwamen, terwijl er bij RTL een in het Naarderbos is teruggevonden.

De onderwerpen over de gebeurtenissen de avond ervoor, vannacht en vanochtend zijn ronduit zakelijk. Het rampgebied wordt van grote afstand gefilmd en er zijn vrijwel onafgebroken ravage, brokstukken en blussende brandweerlieden in beeld. Er is geen aandacht voor getroffenen; beide rubrieken brengen tijdens deze items slechts één slachtoffer kort in beeld, van veraf gefilmd. Een potentieel emotioneel moment bij RTL Nieuws is een hulpverlener die een getroffene troost door hem te omhelzen, maar dit wordt niet uitgebuit, aangezien de voice-over op dat moment praat over het bedwingen van de brand. Zowel NOS als RTL besteden veel aandacht aan de sloopwerkzaamheden die afgelopen nacht werden verricht om vandaag de slachtoffers te kunnen bergen. Ook melden ze dat er ongeveer tweehonderd doden verwacht worden. De NOS interviewt daarbij overigens twee ‘autoriteiten’ (Nordholt en een woordvoerder van de RLD); dit in tegenstelling tot RTL. De enige dramatiek bij de laatste vormt het commentaar van Lust. Dit verschilt inhoudelijk niet erg van Berssenbrugge bij de NOS, maar Lust spreekt met veel tussenpozen en op een treurige toon.

De items over het crisiscentrum verschillen vooral in lengte (zoals eerder onder ‘programmaniveau’ gemeld). Ze zijn uiterst ‘saai’ en zakelijk, aangezien er alleen ambtenaren en burgemeester en wethouders in beeld komen in de kelder van het stadhuis. Inhoudelijk is er geen verschil, behalve een interview bij de NOS met -wederom- Nordholt.

De eerste slachtoffers komen aan het woord in RTL Nieuws, en wel in het item over de opvangcentra. Dit onderwerp draait duidelijk om het ‘persoonlijke aspect’ van de ramp. Verslaggever Van Brakel spreekt de getroffenen op straat. Het is evident dat hij op zoek is naar persoonlijke belevingen, want hij vraagt naar de bekende weg, zoals blijkt uit het volgende fragment.

Van Brakel (voice-over): Sommigen waren letterlijk aan de dood ontsnapt.

Slachtoffer 1: Ja, ik heb gesprongen van de eerste etage.

Van Brakel: Hoe was het op dat moment?

Slachtoffer 1: Beroerig.

Van Brakel (voice-over): Anderen kijken nog een beetje wezenloos om zich heen na de doorstane emotie.

Slachtoffer 2: Het is een puinhoop. Alles lag om door de knal. Wat ik eventjes aan de voorkant gezien heb… de brokstukken van het vliegtuig hangen aan mijn ramen. Geluk dat je dubbel glas hebt, dan komt het er niet zo gauw doorheen!

Echt emotioneel wordt het item echter niet, aangezien de geïnterviewden niet in tranen zijn. Ook komen ze niet extreem close-up in beeld. Verder is er ook ruime aandacht voor een vertegenwoordiger van de stadsdeelraad met een bewonerslijst. Het is evenwel opmerkelijk dat Betty Lamers in het NOS-equivalent geen slachtoffers voor de camera heeft. Die zijn volgens haar "gelaten en verdwaasd" en "willen en kunnen niets zeggen". Onzin blijkt, want bij RTL willen ze wel. Het verslag van Lamers is een stuk zakelijker en saaier; er komen immers geen bewoners aan bod en ze worden vooral van veraf gefilmd. Lamers beschrijft hun emoties wel ("de mensen zijn sprakeloos") en ook de marinewoordvoerder vertelt dat er "natuurlijk ook af en toe gehuild wordt". Maar dit werkt niet zo sterk als wanneer er slachtoffers aan het woord komen.

De reportage van Sander Simons over het AMC is zakelijk, evenals de telefonische verslagen van de correspondenten. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat het NOS-item over Suriname over de slachtoffers gaat, ook al is een telefoonverslag weinig dramatisch. Het RTL-item uit Israel belicht vooral de mogelijkheid van een terroristische aanslag.

Over de oorzaak van de ramp beginnen zowel NOS als RTL in het chronologische overzicht. Ze zeggen exact hetzelfde: dat de oorzaak nog niet bekend is, maar dat er geen aanwijzingen zijn voor een terroristische aanslag. De NOS laat vervolgens een woordvoerder van de RLD telefonisch hetzelfde in een paar zinnen nog eens zeggen, terwijl correspondent Mus in Israel voor RTL nog wat toelichting geeft. Geen grote verschillen dus.

Concluderend geldt voor de ochtendbulletins op de dag na de Bijlmerramp:

• dat er op programmaniveau geen noemenswaardige verschillen zijn;
• dat beide rubrieken in hun verslagen erg zakelijk blijven en dat slachtoffers nauwelijks in beeld komen;
• dat RTL Nieuws iets meer oog heeft voor de slachtoffers gezien de twee straatinterviewtjes in het item bij de Bijmersporthal. Maar het verslag van Conny Mus in Israel heeft weer niets met slachtoffers te maken in tegenstelling tot dat van Wim Bunschoten in Suriname;
• dat het NOS Journaal meer ruimte geeft aan autoriteiten (met name het item over het beleidscentrum is prominent en uitgebreid);
• dat zij beide op dezelfde manier omgaan met de schuldvraag en de mogelijke oorzaak van de ramp.

Herman van Gelderen doet verslag van de bergingswerkzaamheden van vanochtend. De ravage dringt bij daglicht in alle hevigheid door. Om kwart over zeven werd het eerste lichaam onder het puin vandaan gehaald. In beeld takelt een kraan een oranje lijkbak met een bedekt stoffelijk overschot weg. De brandweer vreest tientallen doden en misschien nog wel meer. Een brandweerman en een politiewoordvoerster komen aan het woord over de uitvoering van de lastige klus. Ook het leger wordt ingezet. Intussen worden meer slachtoffers onder het puin vandaan gehaald. Weer is een lijkbak in beeld; dit maal met rookpluimen op de voorgrond.

Verslaggever Leo de Later nam, aldus Pauw, ‘een kijkje’ bij de Bijlmersporthal, waar daklozen en nabestaanden worden opgevangen. De Later heeft interviews met drie slachtoffers. Twee van heen zijn dakloos, de ander mist zijn nicht. Een man van het Leger des Heils heeft net iemand gesproken die een foto van zijn twee dochtertjes ophing: ‘Gezocht’.

Pauw en Van Gelderen hebben vervolgens een kruisgesprek over de bergingswerkzaamheden. Die gaan langzaam; er is nog brand. Van Gelderen vertelt dat hij koningin Beatrix en haar gezelschap zojuist heel even voorbij heeft zien "flitsen" aangezien ze meteen naar een afgezet terrein vertrokken. Van Gelderen vertelt verder dat je ervan uit kunt gaan dat er in elke woning minstens één persoon aanwezig was, gezien het tijdstip van de ramp, wanneer er veel voetbal op televisie is. Er was ook een jeugdsociëteit, met name druk bezocht in het weekend, en de bezoekers daarvan liggen misschien wel allemaal onder het puin.

Dan volgt een samenvatting van de gebeurtenissen van vanochtend met een voice-over, ondersteund door beelden bij het aanbreken van de dag. 239 Mensen zijn als vermist opgegeven, maar dit betekent niet dat zij ook allemaal om het leven zijn gekomen, meldt burgemeester Van Thijn op een persconferentie. Beelden van de Bijlmersporthal, het AMC -waar 27 gewonden werden binnengebracht- en het beleidscentrum. De motoren zijn inmiddels opgevist uit het Gooimeer. Ook in dit overzicht zit de oranje lijkbak; het zijn dezelfde beelden als in de bijdrage van Van Gelderen aan het begin.

Minister Maij van Verkeer en Waterstaat gaf een persconferentie bij de Rijksluchtvaartdienst op Schiphol, vertelt Pauw in de studio. Het toestel kwam niet meer uit de tweede bocht, nadat het bij de eerste niet kon landen. Er volgt een integraal gedeelte van de persconferentie van Maij, waarin zij de gebeurtenissen in de cockpit en in de verkeerstoren vanaf het moment van opstijgen tot het neerstorten beschrijft.

Grote vraag is natuurlijk hoe de ramp heeft kunnen gebeuren, vervolgt Pauw. Benno Baksteen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Verkeersvliegers, vertelt, geïnterviewd door Mike Ackermans op Schiphol, dat er heel duidelijke procedures zijn bij een noodlanding. Deze vindt verder dat het nog te voorbarig is om over de oorzaken van de crash te kunnen spreken.

NOS Journaal extra, 13:00 uur. Het kan nog zeker drie tot vier dagen duren voordat alle slachtoffers zijn geborgen, zo begint presentator Harmen Siezen de uitzending. Er zijn nu vijf lichamen geborgen en er liggen nog veertien mensen in het ziekenhuis. Koningin Beatrix, "duidelijk geëmotioneerd", premier Lubbers en de ministers Maij en Dales (Binnenlandse Zaken) bezochten het rampgebied en zijn nu in opvangcentra (deze beelden komen over de voice-over van Siezen in beeld). Vanochtend is begonnen met de werkzaamheden, nadat de flats gestut waren.

Harmen Roeland heeft een verslag van het bezoek van het hoge gezelschap aan het rampgebied. Opnieuw zijn er beelden van een "diep geschokte" koningin die door het rampgebied wandelt, af en toe pratend met hulpverleners. Het bergingswerk gaat nog dagen duren, vertelt Roeland, omdat de meeste puinhopen heel voorzichtig met de hand verwijderd moeten worden. Hij beschrijft verder, ondersteund door beelden, de situatie bij daglicht op de plaats: wrakstukken en puinhopen van de flats liggen over het terrein verspreid. Bewoners hadden geen kans meer aan de dood te ontsnappen. Brandweercommandant Ernst legt uit hoe zijn mensen te werk gaan bij de berging. Ook een persoon van het speciale reddingsteam van de brandweer komt aan het woord. Dan heeft Roeland een korte stand-upper over de opvang van daklozen in de Bijlmersporthal. Daar was ook een vader die nog naar zijn drie kinderen zoekt. Deze man wordt geïnterviewd.

Siezen vertelt in de studio dat er vijf doden geborgen en zeven gelokaliseerd zijn. Er stonden 237 mensen in de getroffen flats ingeschreven, maar mogelijk woonden er illegaal wel meer mensen in de getroffen flats.

Paul Grijpma doet vervolgens verslag vanuit de afdeling Voorlichting van de gemeente, ook over het crisiscentrum. Er zijn 209 mensen als vermist opgegeven, maar dat aantal kan nog oplopen. De gemeentelijke begroting moet mogelijk worden bijgesteld na de ramp. Vanmiddag is er een spoedzitting van de gemeenteraad.

Verzekeraars hebben een balie ingericht in de Bijlmersporthal, meldt Siezen in de studio. Dan volgt Job Frieszo per voice-over met een reconstructie van de ramp. In chronologische volgorde komen er kaartjes in beeld versneden met de gebeurtenissen voorafgaand aan de ramp zoals verteld door minister Maij op een persconferentie. De motoren zijn inmiddels geborgen uit het Gooimeer.

Pas vanmorgen vroeg konden reddingswerkers beginnen met de berging van slachtoffers, vertelt Siezen. Hij vertelt, ondersteund met beelden van gisteravond, over de vuurzee die direct na het neerstorten ontstond.

Daarna volgt hetzelfde telefonische verslag van correspondent Wim Bunschoten uit Paramaribo als in de uitzending van 9:00 uur. Ook de Surinaamse ambassadeur in Nederland geeft een reactie; hij is ontsteld en heeft de condoleances van zijn regering overgebracht aan burgemeester Van Thijn.

De woordvoerder van de Israelische premier Rabin en minister van Buitenlandse Zaken Peres geven dezelfde reactie als om 9:00 uur. Minister Van den Broek van Buitenlandse Zaken bedankt in Luxemburg de andere EU-landen voor hun sympathie en steun. Hij is "geschokt". Siezen sluit daarna af met de mededeling dat de algemene beschouwingen in de Tweede Kamer een week zijn uitgesteld. De slachtoffers van de ramp zullen dan ook in de Kamer worden herdacht.

Programmaniveau. De middaguitzendingen verschillen op programmaniveau meer van elkaar dan in de ochtend. Beide bulletins openen wel met de stand van zaken (er wordt nu geborgen). De NOS benadrukt daarbij dat de werkzaamheden lang kunnen gaan duren; RTL vermeldt dat het vrijwel uitgesloten is dat er nog overlevenden gevonden worden. Beide gaan ervan uit dat het dodental veel verder zal oplopen. Het Journaal besteedt in tegenstelling tot de concurrent aandacht aan het bezoek van de koningin en kabinetsleden aan de rampplek, maar dit wordt verklaard door het tijdsverschil van een uur tussen de bulletins. Beide bulletins vervolgen met een reportage van een verslaggever over de bergingswerkzaamheden van de afgelopen paar uur. De NOS gaat dan verder met een item over het crisiscentrum in het Amsterdamse stadhuis, terwijl RTL aandacht besteedt aan de slachtoffers die opgevangen worden bij de Bijlmersporthal. Daarna belicht het Journaal de laatste minuten voor de ramp; RTL Nieuws geeft een samenvatting van de werkzaamheden vanaf het aanbreken van de dag, de persconferentie van Van Thijn vanochtend en een gesprekje met een woordvoerder van het AMC. Ook zijn er kort beelden van het beleidscentrum. Het Journaal heeft nog beelden van gisteravond, dit in tegenstelling tot RTL Nieuws. De bijdrage van de correspondent in Suriname komt bij de NOS vervolgens rechtstreeks uit de ochtenduitzending, terwijl de persconferentie van minister Maij over de laatste momenten voor het neerstorten van het vliegtuig nu bij RTL aan bod komt. Allerlei reacties en de gevolgen voor de algemene beschouwingen sluiten het NOS Journaal af, terwijl luchtvaartdeskundige Baksteen in RTL Nieuws vertelt over de handelingen van de piloot in een crisissituatie en de mogelijke oorzaken.

Ook in de middaguitzending heeft RTL meer oog heeft voor het menselijk aspect dan de NOS. In het derde item spreekt Leo de Later ruim tweeënhalve minuut met slachtoffers, terwijl het Journaal een reportage heeft over het crisiscentrum. Dit is weliswaar tweederde korter dan ‘s ochtends, maar het heeft toch nog een prominente plek. Bij RTL komt het slechts kort aan bod in een samenvattend overzicht. In het verslag van Harmen Roeland wordt dan wel aandacht aan een slachtoffer besteed, maar dit is er slechts één en hij komt pas aan het eind van de reportage aan bod; er ligt dus geen nadruk op. RTL pakt het grondiger aan en wijdt er een heel item aan.

Bij de NOS zijn aan het eind veel officiële reacties (nog meer autoriteiten dus) te zien. RTL heeft daarentegen een deskundige in de uitzending die op de mogelijke oorzaak en het handelen van de piloot ingaat. Dit item en de persconferentie van Maij zorgen ervoor dat een groot deel van de uitzending gewijd is aan de aanloop naar en de oorzaak van de ramp. De NOS heeft slechts het item met Maij, weliswaar versneden met commentaar van Frieszo, maar op de oorzaak wordt niet ingegaan. Alleen de aanloop naar de crash komt aan bod. Tot slot is opvallend dat de uitzending van RTL Nieuws wederom een kruisgesprek bevat. Samengevoegd met het opgenomen verslag van Van Gelderen is het echter net zo lang als het totale verslag van Harmen Roeland bij de NOS.

Itemniveau. Zoals gezegd zijn in het Journaal beelden te zien van de koningin die het rampgebied bezoekt. Deze beelden werken dramatiserend, aangezien zij voortdurend met een zwaarmoedig gezicht in beeld komt en vaak haar hand voor haar mond heeft wat lijkt op een uiting van ontzetting. Bij de beelden over het bezoek van de delegatie is zij steeds prominent in beeld, altijd in het midden. Er wordt echter niet op haar ingezoomd. Aangezien het bezoek even voor twaalven plaatsvond, waren er voor RTL nog geen beelden beschikbaar. Daarom zal ik het bezoek niet gebruiken in de analyse van de middagbulletins, anders dan bij de avonduitzendingen verderop.

Bij de verslagen over de reddingswerkzaamheden vanochtend zijn er weer veel beelden van de rampplek te zien. Brandende puinhopen, brokstukken en de ingestorte flats worden vanuit allerlei hoogtes, maar altijd van een zekere afstand, gefilmd. Er wordt uitgebreid uitgelegd dat de gebouwen eerst zijn gestut om verder instorten te voorkomen. Het verslag van Roeland vanaf de rampplek duurt met ruim vijf minuten ronduit lang. Zijn verslag heeft onmiskenbaar een aantal dramatische elementen in zich. Een voorbeeld hiervan is het volgende gedeelte uit zijn tekst: "Zware betonnen vloeren, resten muur, leidingen, huisraad en wrakstukken van het vliegtuig vormen een macaber decor, waarin de stoffelijke resten van de slachtoffers zijn te zien. Het is duidelijk dat veel bewoners geen kant meer opkonden en bekneld zijn geraakt tussen de in elkaar stortende betonnen appartementen. Ze hadden geen enkele kans meer om aan de dood te ontsnappen. De ramp heeft een verpletterende indruk gemaakt op de bewoners van Amsterdam-Bijlmermeer." Ook vraagt de verslaggever (een ander dan Roeland) die een slachtoffer interviewt enorm naar de bekende weg, zoals blijkt uit het volgende.

Slachtoffer: Mijn kinderen zijn vier-vijfentwintig. Ik was gisteravond ook hier. En die mensen zeiden wij moeten ook komen kijken wat er aan de hand is.

Onbekende verslaggever (buiten beeld): U komt alleen even kijken. Voor inlichtingen.

Slachtoffer: Ja, omtrent die drie kinderen.

Verslaggever: U heeft ze nog niet gevonden. [Dit is nogal logisch, anders is de vader hier niet, -tk].

Slachtoffer: Nee, nog steeds niet.

Verslaggever: U woont in een van die flats?

Slachtoffer: Ja, Kruitberg 425.

Verslaggever: Denkt u dat hierbinnen lijsten hangen of zo, van mensen die gevonden zijn of ergens anders geslapen hebben?

Slachtoffer: We komen net van het AMC om te kijken, misschien liggen ze daar, maar ze staan niet op de lijst daar. Dus het is gewoon een kwestie van hopen. We weten het nog absoluut niet. Het is een kwestie van hopen, maar de kans is heel weinig.

Aan de andere kant zorgen de lange interviews met de brandweercommandant en een brandweerman echter voor zakelijk tegenwicht.

In het vergelijkbare verslag van Herman van Gelderen bij RTL, dat overigens ruim de helft korter is, komen slechts kort een brandweer- en een politieman aan het woord. Van Gelderen gebruikt in zijn bijdrage opvallend veel verzwarende adjectieven en bijwoorden; hij heeft het over een "immense klus", "het bergingswerk wordt zwaar gehinderd", "een groot gevaar", "vele tientallen lijken" en "een immense klus". Dit werkt dramatiserend. Zo ook het feit dat hij aan het begin van zijn verslag de berging van de eerste slachtoffers noemt, en daar aan het eind nog eens op terugkomt met de woorden: "En langzaam worden meer slachtoffers onder het puin vandaan gehaald." Helemaal omdat bij beide keren in beeld daadwerkelijk een lijkbak met een stoffelijk overschot van het puin weg wordt getakeld. De eerste keer is dit betrekkelijk kort in beeld, maar aan het eind sluit Van Gelderen zijn reportage ermee af. De lijkbak komt dan pas in beeld nadat hij uitgesproken is. Het shot duurt vijftien seconden lang, met op de voorgrond rook. De beelden doen dus als het ware ‘het werk’. Een dergelijke werkwijze appelleert aan emoties.

Tijdens het NOS-item van Paul Grijpma vanuit het beleidscentrum komen vooral bellende voorlichters en overleggende autoriteiten in beeld. Zakelijk en ‘saai’ dus. Dit geldt niet voor de interviews met slachtoffers van Leo de Later bij het opvangcentrum in het RTL Nieuws. Die werken op het gevoel, aangezien er veel getroffenen in beeld zijn. De Later volgt twee van de drie geïnterviewden, terwijl zij aanstalten maken om naar binnen te gaan. Ook vraagt hij ver door, soms naar de bekende weg zodat de verdenking van effectbejag ontstaat. In de volgende transscripties (twee van de drie interviews) zijn de ‘open deuren’ steeds cursief gedrukt.

Dakloze: Het achterste gedeelte, (…) we kunnen niet meer daar blijven, de achterste ruit is helemaal weg.

De Later (gezicht deels in beeld, arm met microfoon ook): U kunt er niet meer wonen.

Dakloze: Voorlopig niet.

De Later: Wat gaat u nu doen?

Dakloze: Wel, ik kom me hier opgeven en dan moeten ze voor de rest maar zien wat ze voor ons kunnen doen.

Dakloze: Dat klopt. Ik heb de durf niet om daar te blijven overnachten. Want gisteravond toen dat ding voor mijn ogen gebeurde, was ik zó geschrokken dat ik voor de komende tijd niet meer daar zal willen overnachten.

Man: Ik hoor dat er een nicht van mij niet te bereiken is, en zij komt uit Groeneveen. Dat was het.

Man: Nee niets. Daar is nog niets over bekend. Dus dat probeer ik hier binnen even te achterhalen.

Man: Ja, kijk, ze komt uit die flat, waar het vliegtuig doorheen is gegaan en ehm…, vermoedelijk was ze thuis, dus ja, ik moet gewoon van de rest van de familie horen wat er verder gebeurd is. Meer weet ik niet.

Ook het verhaal van de man van het Leger des Heils die foto’s van zijn dochters ophing met de tekst ‘Gezocht’ is dramatisch. Hij was een halfuur geleden van huis gegaan toen de ramp gebeurde.

In dit item komt het menselijk aspect overduidelijk aan bod, en het appelleert ondubbelzinnig aan emoties. Wel moet vermeld worden dat geen van de geïnterviewden huilt. Bovendien komen ze niet heel close-up in beeld komen en wordt er niet ingezoomd.

De verslagen van de persconferentie van minister Maij van Verkeer zijn weinig opzienbarend. RTL zendt een deel integraal uit, zonder commentaar, terwijl bij de NOS Job Frieszo tussendoor Maij vervangt om wat afwisseling te brengen en het item te verkorten. Daarbij komen dan kaartjes van de omgeving in beeld en de tijdstippen van de verschillende gebeurtenissen in de aanloop naar het ongeluk. Frieszo maakt overigens direct in het begin een fout door te stellen dat de Boeing acht minuten over half zeven opsteeg, terwijl hij toen neerstortte. In ieder geval zijn beide omroepen het er nu over eens dat de motoren zijn terug gevonden in het Gooimeer (en dus niet, zoals vanochtend, in het Naardermeer (NOS) of Naarderbos (RTL)). Emoties zijn bij de NOS daarna ver te zoeken nu alleen nog maar reacties van autoriteiten volgen. De samenvatting van RTL van de gebeurtenissen vroeg in de ochtend is erg zakelijk, waarbij vooral ravage, rokende puinhopen, bluswerkzaamheden en een aantal sprekende hoofden in beeld komen. Baksteen doet zijn verhaal staand vanaf een balkon op Schiphol.

Samenvattend is het mogelijk wat betreft de beide middagbulletins te concluderen:

• dat het NOS Journaal meer aandacht heeft voor autoriteiten dan RTL Nieuws;
• dat RTL Nieuws meer nadruk legt op het menselijk aspect van de ramp dan het NOS Journaal;
• dat de bijdragen vanaf de rampplek bij beide omroepen emotioneler zijn dan vanmorgen. De verslaggevers hebben dramatischer taalgebruik. De opbouw van het RTL-item vanaf de rampplek versterkt het effect. Bij de NOS zorgen de interviews met brandweermensen voor zakelijk tegenwicht;
• dat de mogelijke oorzaak bij de NOS geheel niet aan de orde komt, terwijl RTL daar een heel onderwerp aan wijdt.

Herman van Gelderen heeft een overzicht van de gebeurtenissen van vandaag. Vanochtend vroeg kon de berging beginnen; pas bij daglicht dringt de ravage goed door. Instortingsgevaar en losse betonbrokken hinderen het bergingswerk. Na een uur worden de eerste slachtoffers geborgen (in beeld is weer de lijkbak aan een kraan). Er volgen beelden van het bezoek van de koningin en haar gevolg, waarbij zij geschokt kijkt en haar hand vrijwel onafgebroken voor haar mond houdt. Lubbers legt op een persconferentie een verklaring af: het kabinet is geschokt en de gedachten gaan uit naar de nabestaanden. Een politiewoordvoerster meldt 's middags dat er nog steeds brand en instortingsgevaar is dus dat het bergingswerk heel langzaam verloopt. Het bergen zal nog minstens drie tot vier dagen duren, aldus Van Gelderen. Opnieuw komt de lijkbak in beeld. Tijdens het item zijn er vooral veel shots van beschadigde appartementen, rook, ravage en bluswerkzaamheden.

Jeroen Pauw -in de studio- heeft vervolgens een kruisgesprek met Van Gelderen. Die vertelt dat er inmiddels veertien lichamen geborgen zijn. Alle lichamen gaan naar een hangar in Schiphol-Oost, waar de uiterst moeizame identificatie plaats zal vinden. Ook vannacht gaan de bergingswerkzaamheden door; ze zullen nog enkele dagen duren.

"Veel emoties" waren er vanmiddag tijdens een speciale raadsvergadering, vertelt Boelen. Volgens PvdA-fractievoorzitster De Waard heeft het vliegtuig niet alleen een gat in twee flats geslagen, maar in heel Amsterdam. Burgemeester Van Thijn gaf aansluitend een persconferentie.

Annemarie de Jong heeft een verslag daarvan. Van Thijn vertelt dat de berging "tergend langzaam" verloopt. Er bevinden zich waarschijnlijk 250 mensen onder het puin. Brandweercommandant Ernst meldt dat de bergingswerkzaamheden vanochtend zijn stilgelegd om eerst de op instorten staande flats te slopen. Alle gemeentelijke festiviteiten, aldus De Jong, zullen worden afgelast.

De uitzending vervolgt met een verslag van Leo de Later van bij de Bijlmersporthal, waar nabestaanden worden opgevangen. Er zijn stukjes van interviews uit het bulletin van 12:00 uur. Autoriteiten kunnen nog altijd geen uitsluitsel geven over het lot van vermisten. Op de plaats van het ongeluk verdringen zich de "onvermijdelijke nieuwsgierigen". Er volgen beelden van veel belangstellenden achter linten en hekken met fotocamera’s en verrekijkers op een afstandje van de rampplek. Een paar mensen worden in die menigte geïnterviewd. Een woont in de buurt en "vindt het leuk als hij in de toekomst nog wat heeft", een ander was in de buurt voor een verjaardag en komt "tussen de middag even kijken". Ook zijn er, meldt De Later, mensen die in naastgelegen flats proberen te komen voor een eersteklasuitzicht. Een flatbeheerder legt uit dat hij al honderden mensen heeft moeten tegenhouden. Maar er zijn ook nog steeds mensen op zoek naar bekenden; een daarvan komt voor de camera. "Ik hoop dat ze er niet tussen zit. Ik kan alleen maar bidden." De Later besluit zijn item met de mededeling dat er 350 woningen voor de daklozen beschikbaar zijn.

Pauw zegt dat er een team tolken beschikbaar is voor de mensen die geen Nederlands spreken.

Er volgt een item over de reactie van de Surinaamse ambassadeur in Nederland van Vincent Verweij. Het verdriet, drie jaar na de SLM-ramp, is enorm. De ambassadeur hoopt, vertelt hij van achter zijn bureau, niet dat er mensen die daarbij betrokken waren, ook nu weer getroffen zijn. In Paramaribo is een crisiscentrum ingericht; president Venetiaan heeft zijn medeleven betuigd.

Boelen meldt dat uit een voorlopige reconstructie blijkt dat de piloot tot twee keer adviezen van de verkeerstoren over de te kiezen vliegroute heeft genegeerd. Daardoor kwam het toestel boven de dichtbevolkte Bijlmer terecht. Mike Ackermans heeft een reconstructie, versneden met de persconferentie van minister Maij vanmiddag en van RLD-directeur Weck. Ook geeft VNV-woordvoerder Baksteen commentaar: een piloot kan gegronde redenen hebben om een advies van de luchtverkeersleiding niet op te volgen. In beeld tijdens het item is af en toe een kaart van het gebied waarop de vliegbeweging van het ramptoestel met een lijn is nagebootst; bij het daadwerkelijk neerstorten komt er een vuurbal bij de Bijlmermeer te staan.

Volgens Pauw lopen de meningen over de technische staat van het toestel hemelsbreed uiteen. Een Israelische krant citeert een onderhoudsmedewerker van ElAl die zegt dat een ongeluk met dit toestel onvermijdelijk was, omdat het in slechte staat verkeerde. Maar volgens ElAl verkeerde het toestel in uitstekende conditie.

Conny Mus heeft een bijdrage uit Israel. Bij ElAl houdt men rekening met een technische storing, maar ook een terreuraanslag wordt niet uitgesloten. Op het vliegveld van Tel Aviv was de situatie normaal. Een ElAl-woordvoerder zegt op een persconferentie dat de maatschappij een goede reputatie heeft op het gebied van veiligheid en onderhoud. Een aantal passagiers komt aan het woord die in het volste vertrouwen in het vliegtuig stappen. Premier Rabin zegt dat de experts de mogelijkheid moeten krijgen de "dramatische ramp" te onderzoeken. In Israel, meldt Mus, is het nieuws hard aangekomen. Nog nooit eerder was de nationale luchtvaartmaatschappij bij een ongeluk betrokken. De Nederlandse en Israelische vlaggen hangen halfstok op het hoofdkantoor van ElAl. Inmiddels zijn Israelische veiligheidsfunctionarissen in Nederland aangekomen. Voor hun vertrek verklaarden zij dat er nog te veel vraagtekens waren om nu al zeker te zijn van een technische storing.

Tot slot volgt een item van een onbekende voice-over over verzekeringskwesties. Een woordvoerder van het Nederlands Verbond van Verzekeraars vertelt dat alle schade in principe gedekt wordt door een inboedel- en ongevallenverzekering. Er zullen naar verwachting veel onverzekerden zijn, en zij komen waarschijnlijk in de problemen. Een ramp van deze omvang hebben ook de verzekeraars nog nooit eerder meegemaakt.

Pauw en Boelen sluiten het bulletin op gebruikelijke wijze af.

NOS Acht Uur Journaal, 20:00 uur. Presentatrice Henny Stoel spreekt van een "afschuwelijk drama waarvan de hele wereld getuige was". Het aantal slachtoffers is mogelijk nog hoger dan al gevreesd werd; nog 250 mensen worden vermist. 230 Woningen zijn onbewoonbaar; 166 gezinnen zijn dakloos. Via voice-over vervolgt ze dat een geschokte koningin Beatrix (weer in beeld met hand voor haar mond) met de kroonprins de puinhopen en een opvangcentrum heeft bezocht. Verder zijn er beelden van de bergingswerkzaamheden: die vlotten niet, want eerst moesten verwoeste gedeeltes steen voor steen afgebroken worden. Een oranje lijkbak met een lichaam wordt uit de puinhopen getakeld. Er zijn inmiddels veertien lichamen geborgen; vijftien slachtoffers liggen nog in het ziekenhuis.

Harmen Roeland vervolgt met een verslag van de gebeurtenissen op de rampplek vandaag. In het bijzijn van kroonprins Willem-Alexander, premier Lubbers en de ministers Maij en Dales aanschouwde een "diep geschokte" koningin Beatrix de ravage. Ze sprak ook met nabestaanden, waarvan er een kort wat zegt over haar bezoek. Dan volgt een gedeelte dat vrijwel identiek is aan de reportage in het middagbulletin: het bergingwerk kan niet beginnen voor de op instorten staande flats zijn gestut en deels gesloopt. Ook de brandweerman van het speciale reddingsteam komt weer aan het woord. Er zijn specialistenteams aanwezig die naar de oorzaak van de ramp moeten gaan zoeken. Hoofdcommissaris Nordholt vertelt dat hij het "hartverwarmend" vindt dat zo veel collega’s uit zichzelf naar de plaats des onheils gekomen zijn om te helpen, "in alle emoties die daarmee gepaard gaan". Er zijn vooral veel beelden van de ravage en het gat in de flats. Van de gezichten van iedereen is de ontzetting af te lezen, besluit Roeland zijn item.

Stoel vertelt, via voice-over, over de situatie gisteravond, ondersteund door beelden van brandende appartementen en bluswerkzaamheden. Er was vrijwel geen ontsnappen mogelijk. Hulpverleners waren snel ter plaatse, maar konden weinig uitrichten. Gaslekken zorgden voor problemen.

Dan volgt een onderwerp over de aanloop naar en de oorzaak van de crash. De RLD heeft geen aanwijzingen voor een aanslag. Ongeveer hetzelfde item als in de middaguitzending volgt: de persconferentie van Maij versneden met commentaar van Frieszo; er zijn alleen geen kaartjes in beeld. Bovendien zegt VNV-woordvoerder Baksteen tussendoor dat het heel bijzonder is dat er twee motoren tegelijk afbreken.

Stoel heeft vervolgens een kruisgesprek met een woordvoerder van de Rijksluchtvaartdienst. Hij vertelt over de door de piloot gekozen landingsbaan, die anders was dan door Schiphol werd aangeraden, en dat dat niet per se tot het ongeluk hoeft te hebben geleid. Het onderzoek zal nog moeten uitwijzen onder welke omstandigheden de piloot zijn beslissingen nam; of hij het vliegtuig nog onder controle had of niet. De woordvoerder kan de geruchten dat er al bij aankomst van New York op Schiphol een motorstoring was niet bevestigen. Het is toevallig dat er twee motoren tegelijk van de vleugel afgevallen zijn, maar daar kunnen nog geen conclusies aan verbonden worden.

Niet alleen de berging zal lang duren, ook de identificatie wordt door de verzengende brand een zware klus. Alle lichamen gaan naar een hangar op Schiphol-Oost. Gerri Eickhof interviewt politievoorlichter Wilting, die vertelt dat de politie zijn uiterste best zal doen en dat ook de hulp van juweliers en tandartsen is ingeroepen.

Volgens het kabinet heeft het rampenplan goed gewerkt, vertelt Stoel, maar veel bewoners zijn "volkomen ontredderd". Rik Groenewegen heeft een reportage over het "grote verdriet in de Bijlmermeer". Die begint zonder tekst, maar met een vrouw die tien seconden huilt. Slachtoffers van de ramp worden opgevangen in een sporthal, vertelt Groenewegen. Een man die als woordvoerder optreedt van de man die in het Journaal van 13:00 uur zijn drie kinderen kwijt was, vertelt dat ze nog steeds spoorloos zijn. Premier Lubbers spreekt na de rondgang langs de flatgebouwen en een bezoek aan de slachtoffers op een persconferentie van "een echte ramp", waarbij zeer velen lijken te zijn omgekomen. De gedachten van het kabinet gaan uit naar de nabestaanden.

Het verslag van de bijzondere raadsvergadering is van Paul Grijpma. Van Thijn sprak de raad staande toe, aldus Grijpma. De burgemeester was vol lof over de professionele aanpak van hulpverleners. Van Thijn verzoekt om enkele minuten stilte; het item is nu enkele seconden zonder geluid en de rouwende gemeenteraad is in beeld. PvdA-fractievoorzitster De Waard vertelt, soms met trillende stem, over de onzekerheid, de onbeschrijflijke angst en verdriet. Grijpma vervolgt dat alle festiviteiten, ook de kermis op de Dam, zijn afgelast. Er zijn meer dan 350 woningen beschikbaar voor noodopvang.

Programmaniveau. Het is uiteraard lastig een goede vergelijking te maken op basis van een afgebroken uitzending, aangezien een aantal items ontbreekt. De gevonden verschillen gelden dus onder voorbehoud.

Beide uitzendingen beginnen op programmaniveau hetzelfde: ze melden het aantal vermisten en slachtoffers en er volgt een verslag van de gebeurtenissen op de rampplek vandaag. RTL voegt daar opnieuw een kruisgesprek met de verslaggever ter plekke aan toe. Het verloop van de uitzendingen is daarna verschillend. Bij RTL volgt de persconferentie van Van Thijn na afloop van de raadsvergadering, een item dat de NOS niet heeft. Leo de Later heeft aansluitend zijn reportage met en over de getroffenen en omstanders. Het Journaal richt zich inmiddels, eerder dus dan RTL, op de aanloop naar en oorzaak van de ramp in een reconstructie met behulp van de persconferentie van minister Maij en commentaar van Baksteen. Ook is er een kruisgesprek met een woordvoerder van de RLD. Dan praat politiewoordvoerder Wilting over de identificatieproblemen (bij RTL komen deze eerder naar voren tijdens het kruisgesprek met Van Gelderen), terwijl bij RTL de Surinaamse ambassadeur aan het woord is. Pas dan is er aandacht voor de mogelijke oorzaak een aanloop in een reconstructie met behulp van Maij, Weck en Baksteen. Ook de reportage vanuit Israel gaat deels op de mogelijke oorzaak in. De NOS heeft op dat moment een reportage over de getroffenen. Daar achteraan komt (wanneer precies is dus onbekend) het verslag van de bijzondere raadsvergadering. RTL Nieuws heeft nog een kort item over verzekeringen.

Ook bij de NOS ziet de kijker nu dus een item over het menselijk aspect. Maar dit is een halve minuut korter is dan dat van de commerciële collega's en bovendien is het in de uitzending verder naar achter geplaatst. Beide rubrieken gaan ongeveer even lang in op de mogelijke oorzaak, maar de NOS doet dit eerder dan RTL. Verder heeft de NOS twee items die RTL niet heeft (wederom de situatie gisteravond en de raadsvergadering), maar weer geen bijdrages vanuit Israel en over de Surinaamse ambassadeur en de verzekeringen. Niet uitgesloten is echter dat deze tijdens de zeven onbekende minuten alsnog aan bod komen.

Itemniveau. Bij de opening van het Acht Uur Journaal valt het ferme, dramatische taalgebruik van presentatrice Stoel op: "Een afschuwelijk drama waarvan de hele wereld getuige was. De nabestaanden, de hulpverleners, de Amsterdammers en de Nederlandse regering komen langzaam tot het besef, welke ramp zich in de Bijlmer heeft voltrokken", zijn haar eerste woorden. Het Avondnieuws van RTL opent veel zakelijker: "Na de vliegramp in de Amsterdamse Bijlmermeer worden nu meer dan 250 mensen vermist. Ze zijn vermoedelijk allemaal om het leven gekomen. Burgemeester Van Thijn van Amsterdam heeft dat bekend gemaakt. Reddingswerkers zijn al de hele dag bezig met het bergen van lichamen uit de smeulende puinhopen." Wat ook opvalt is het feit dat Stoel aan het begin heel lang aan het woord is; ruim tweeënhalve minuut waarin zij, soms ondersteund door beelden uit het rampgebied, in hoog tempo een zee informatie over de kijker uitstort. Bij RTL krijgen de beide presentatoren met nog geen halve minuut minder tijd. Zij geven kort de belangrijkste informatie, waarna de rest volgt in het verslag van Van Gelderen. Ook opvallend is dat de NOS het nog steeds over vermisten heeft, terwijl RTL op basis van uitspraken van Van Thijn meldt dat die "vermoedelijk" om het leven gekomen zijn.

De eerste beelden van de NOS, tijdens de voice-over van Stoel, zijn die van de koningin die met haar oudste zoon door het rampgebied wandelt en de ravage bekijkt. Het zijn dezelfde beelden als om 13:00 uur. Zij kijkt erg bezorgd en heeft vrijwel voortdurend haar hand voor haar mond. Zo’n autoriteit die duidelijk geschokt is werkt dramatiserend. RTL geeft een meer chronologisch overzicht en heeft de koningin dan ook pas in de loop van het item van Van Gelderen in beeld. Ook hier vormt zij het middelpunt van het beeld en komt ze geschokt en onder de indruk over. Het verslag van Van Gelderen begint met de bergingswerkzaamheden vanochtend en het instortingsgevaar van de flats. Het is hetzelfde opgebouwd om 12:00 uur: weer spreekt hij zowel in het begin als aan het eind over de berging van slachtoffers en komt beide keren het wegtakelen van de lijkbak aan bod. Hij laat dan tussenpozen van enkele seconden vallen in zijn tekst; de beelden doen het werk. Deze werkwijze werkt op de emotie. Bovendien heeft hij enkele dramatische zinnen: "De ontzetting is van de gezichten af te lezen. (…) Na een gesprek met enkele reddingswerkers verlaat de delegatie, duidelijk geschokt, de Bijlmermeer." Verder is er een persconferentie van Lubbers en een politiewoordvoerster legt uit waarom de berging zo traag verloopt. Daarnaast de bekende beelden: wrakstukken, rook en puin. Het kruisgesprek met presentator Pauw is verder erg zakelijk; het gaat over de berging en de identificatie.

Verslaggever Roeland (NOS) begint zijn item met het bezoek van de koningin, nadat Stoel dat al eerder had aangestipt. Ook hier wordt gebruik gemaakt van het feit dat zij geschokt is. Een slachtoffer zegt kort dat hij het op prijs stelde dat Beatrix met iedereen wilde praten. De rest van het item gaat over de moeilijkheden bij het bergen, vergezeld van de (inmiddels) gebruikelijke beelden. Een brandweerman en hoofdcommissaris Nordholt komen aan het woord; de laatste is aangenaam verrast door de belangenloze hulp van collega’s. Het verslag is tamelijk zakelijk, behalve de laatste zin, die juist weer dramatisch is: "Iedereen in Amsterdam en ver daarbuiten is diep geschokt over de tragedie die zich gisteravond rond de ElAl-vrachtjumbo heeft afgespeeld in de Bijlmermeer."

Stoel beschrijft vervolgens, weer via voice-over, verslag van de situatie gisteravond na de ramp. Er zijn beelden van brandende flats en bluswerkzaamheden van grote afstand en van iemand die op de grond verpleegd wordt (deze is slechts heel kort en van veraf in beeld). Opvallend is weer de af en toe dik aangezette formulering van Stoel: "Voor de mensen binnen was er vrijwel geen ontsnappen mogelijk. Op straat paniek; honderden mensen renden naar buiten, vertwijfeld en vol ongeloof over de omvang van de ramp. Daarna wanhoop; er werd naar familieleden gezocht, maar het was onmogelijk om in de buurt van de ravage en de verzengende hitte van de flats te komen." De laatste zin is clichématig en welhaast poëtisch: "Voor de Bijlmer begon een lange, onzekere nacht. Over het lot van tientallen, mogelijk honderden familieleden heerste slechts onzekerheid en vertwijfeling." Dergelijke formuleringen komen in de hele RTL-uitzending niet voor.

Job Frieszo gaat daarna in op de minuten voorafgaand aan en de oorzaak van de crash. Frappant is dat hij dezelfde fout maakt als die middag: hij laat het toestel om negen (vanmiddag was het overigens nog tien!) over half zeven opstijgen in plaats van neerstorten. Bovendien draait hij nu de letters van het vluchtnummer om. Het item is verder tamelijk saai met alleen maar sprekende hoofden, het gebouw van de RLD en de opgedregde motoren in beeld. Het RTL-equivalent is iets minder eentonig, doordat er ook buiten is geïnterviewd op Schiphol en er gebruikt gemaakt wordt van een kaartje waarop de vliegbewegingen aangegeven worden. Maar nog steeds zijn er veel deskundigen en autoriteiten aan het woord.

Het Journaal wil dieper op de mogelijkheden van de oorzaak ingaan en Stoel heeft een kruisgesprek met een woordvoerder van de RLD. Dat gaat vooral over de handelingen van de piloot: waren die juist in deze omstandigheden? Het item voegt niet veel toe; de woordvoerder kan nog bijna nergens antwoord op geven. Wel wordt duidelijk dat er nog veel onduidelijkheden zijn omtrent de toedracht van de crash. Het gesprek duurt erg lang (ruim drieënhalve minuut) en het levert geen spannende televisie op. Conny Mus doet voor RTL in Israel navraag naar de technische staat van het toestel, maar komt ook niet veel verder. Ook zijn verslag is tamelijk zakelijk, maar er komt wel in naar voren hoe de ramp in Israel is ontvangen.

In zijn item over de getroffenen voor RTL Nieuws gebruikt Leo de Later de straatinterviews uit zijn eerder uitgezonden verslag, maar hij beperkt ze tot slechts enkele quotes. Er vallen daardoor geen stiltes en De Later vraagt niet meer naar de bekende weg. Bovendien leunt dit verslag minder op slachtoffers, omdat er ook ramptoeristen in zitten. Daardoor komt de reportage zakelijker over; is zij minder gericht op het opwekken van emoties. Er wordt bovendien ook nu niet gehuild of gezoomd. Het menselijke aspect voert, kortom, nog steeds duidelijk de boventoon, maar het verslag is neutraler. Dat kan niet gezegd worden van de bijdrage van Rik Groenewegen voor het Journaal. Die begint ronduit dramatisch met een vrouw die luid huilend voorbijloopt, vastgehouden door een man, tien seconden lang. Dan komt de eerste gesproken tekst: "Groot verdriet in de Amsterdamse Bijlmermeer". Even later verschijnen twee mannen in beeld, waarvan de een zijn drie kinderen kwijt is. Die staart tijdens het verhaal van de ander wezenloos voor zich uit, om op een gegeven moment, midden in het verhaal, in een langgerekt "Jééééééééé…" te vervallen. Het lijkt erop dat deze man in shock verkeert. Hierna vervolgt het item overigens met de persconferentie van Lubbers, zodat uiteindelijk nog geen minuut daadwerkelijk aan de slachtoffers is besteed, terwijl RTL daar bijna tweeënhalve minuut voor uittrok.

Het interview van Gerri Eickhof met Wilting over de problemen bij de identificatie is ronduit saai; er komen alleen een pratend hoofd en een rijdende legerjeep (met lijk op Schiphol-Oost) in beeld. Bij RTL zorgen de interviews met de Surinaamse ambassadeur en de woordvoerder van het Nederlands Verbond van Verzekeraars voor zakelijkheden.

Tot slot nog de speciale vergadering van de Amsterdamse gemeenteraad, waarvan Paul Grijpma voor het Journaal verslag doet. Die werkt op de emoties. Er zijn weliswaar geen slachtoffers in beeld, maar wel teneergeslagen autoriteiten. Van Thijn spreekt zeer somber, De Waard heeft een trillende stem. Het item valt een paar seconden stil als Van Thijn om enkele minuten stilte vraagt. Op dat moment is alleen Van Thijn in beeld; daarna zoomt de camera langzaam uit en krijgt de kijker de gehele, zwijgende en rouwende raad in beeld. Dit wekt ontzag op en dramatiseert.

Op basis van het bovenstaande geldt voor de avonduitzendingen van beide omroepen:

• dat de rol van de presentator bij het NOS Journaal veel groter is dan die bij RTL Nieuws;
• dat RTL eerder en meer aandacht besteedt aan het menselijk aspect van de ramp, maar hiervan op een tamelijk zakelijke manier verslag doet;
• dat de NOS inspeelt op emoties door het dramatische taalgebruik van de presentatrice en het in beeld brengen van geëmotioneerde autoriteiten (Nordholt, gemeenteraad). Bovendien gaat de omroep veel verder dan RTL in de korte tijd dat er slachtoffers in beeld komen;
• dat autoriteiten bij de NOS nog steeds eerder en langer in beeld zijn, zij het dat het verschil met RTL op dit gebied kleiner is dan eerder aangezien bij die omroep nu ook veel gezaghebbers aan bod komen;
• dat beide rubrieken ongeveer evenveel aandacht besteden aan de oorzaak (de NOS doet dit meer met behulp van autoriteiten), maar dat deze in het Journaal een prominentere plek krijgt dan bij RTL Nieuws.

Nogmaals moet worden opgemerkt dat de analyse niet compleet is vanwege het ontbreken van een deel van het Acht Uur Journaal van de NOS.

Speciaal voor de uitzendingen omtrent de Bijlmerramp verving RTL Nieuws op 5 oktober zijn gebruikelijke leader door een beginfilmpje met daarin allerlei beelden vanaf de rampplek. Deze ‘Bijlmerleader’ werd gedurende de hele dag gebruikt, al veranderde de inhoud licht. De leader verdient apart aandacht, aangezien hij zeer dramatisch is en overduidelijk bedoeld is om in te werken op het gevoel van de kijker. Daarom volgt hier een shotanalyse van de opening van het Ontbijt- en extra nieuws (identiek) en van het Avondnieuws (de laatste twee shots verschillen).

De tune duurt beide keren zeventien seconden en bevat vijf shots, die allemaal door middel van fade-technieken in elkaar overvloeien. Dit werkt op zich al dramatiserend. Het eerste shot brengt aanvankelijk, in een totaalshot, de brandende puinhopen van de getroffen flats in beeld. Binnen vier seconden zoomt de camera in op de brand, zodat aan het eind alleen nog maar een vuurzee te zien is. Intussen klinkt het geluid van de gebruikelijke leader van RTL Nieuws: aanzwellende, bombastische muziek en tromgeroffel. Halverwege het shot is, steeds sterker wordend, het geluid van een loeiende sirene te horen. Deze effecten wekken ontegenzeggelijk emotie op.

Het tweede shot is een fade-in vanuit het vorige en brengt het bovenste gedeelte van een ambulance met draaiend zwaailicht rechts in beeld. Dit gebeurt in een extreme close-up, zodat het zwaailicht extra nadruk krijgt. Het camerastandpunt is bovendien laag, wat de ziekenwagen heel dominant doet overkomen. Uiterst linksonder is nog een draaiend zwaailicht te zien. De rest van het beeld is zwart -het is buiten donker-, maar dit duurt niet lang vanwege de fade-in uit het vorige en fade-out in het volgende shot. De muziek zwelt intussen aan richting het hoogtepunt, terwijl het geluid van de sirene ook steeds sterker wordt. Het lage camerastandpunt in combinatie met de extreme close-up -wat ontzag voor de ambulance en het zwaailicht wekt-, het steeds sterker worden van het geluid van leader en sirene en de ongewone beeldindeling in combinatie met de fade-effecten bewerken het gemoed effectief.

In het derde shot komt de muziek tot het hoogtepunt met veel tromgeroffel; hierna wordt het geluid zachter. In beeld is, in een fade-in vanuit het sireneshot, een close-up van een hulpverlener (duidelijk herkenbaar aan het rode kruis op zijn rug) die een omstander omhelst. De beelden zijn vertraagd. Wederom is links op de achtergrond een zwaailicht te zien met daarvoor andere hulpverleners. Wat in dit shot vooral emoties oproept, is het feit dat de fade-in van de vertraagd afgespeelde troostende hulpverlener -op zich al dramatisch- precies gelijk loopt met het tot een hoogtepunt komen van de muziek. Het beeld is precies scherp als het geluid op zijn hardst is. Verder draagt de aanwezigheid van weer een zwaailicht bij aan het effect.

Vanaf nu verschilt de leader van het Ontbijt- en extra nieuws van die van het Avondnieuws. In het eerste geval volgt een fade-in-shot van een water spuitende brandweerauto, met zwaailicht. Aanvankelijk zijn ook brandweerlieden op de voorgrond in beeld, maar door inzoomen later niet meer. Het camerastandpunt is ook nu laag, zodat er een dominantie-effect optreedt. Overigens zijn deze beelden niet vertraagd. De muziek is nu in een rustig gedeelte. De dramatiek bestaat in dit shot dus uit de dominantie, het inzoomen op de blusspuit en de aanwezigheid van -wederom- een zwaailicht.

Het laatste shot bevat het omgekeerde van het begin, gefilmd vanuit een andere hoek: een langzame zoom-out vanuit de brand naar de brandende puinhopen, appartementen in het donker, het gat in de flat en water spuitend vanuit een brandweerslang. Het logo van RTL Nieuws schuift in beeld. De muziek komt tot een eind. Dit shot is minder dramatisch dan de vorige; het beschrijft vooral het totaalbeeld van de rampplek vlak na het ongeluk. Maar er is wel veel vuur in beeld.

’s Avonds bestaat het vierde shot uit een fade-in van een vertraagd door het rampgebied voortschrijdende koningin Beatrix en premier Lubbers. Op de achtergrond zijn een afzetting en puinhopen te zien. De koningin heeft eerst haar hand voor haar mond; daarna slaat zij beide armen om zich heen, alsof door een rilling. Het haar van Lubbers wappert langzaam in de wind; beiden kijken aan het eind van het shot omhoog (naar een flat?). De muziek is nu rustig. Dit fragment werkt uiterst emotionerend. Door de vertragingseffecten ontstaat daadwerkelijk de indruk van ‘voortschrijden’. Ook zijn er geschokte autoriteiten in beeld; vooral Beatrix maakt indruk met haar zwaarmoedige gezichtsuitdrukking en het feit dat ze zichzelf vastpakt. Het omhoogkijken van koningin en premier aan het eind doet hen nietig lijken.

Ook ’s avonds werkt het laatste shot het minst op het gevoel. Het camerastandpunt is hetzelfde als bij het eerste fragment, alleen is het nu licht en wordt er minder ver ingezoomd. Bovendien is de hoek minder scherp. Een klein brandje is nog zichtbaar, evenals een hijskraan. Het logo schuift op gebruikelijke wijze in beeld. De enige dramatiek ontstaat ook hier dus door het brandje.

De speciale Bijlmerleader van RTL Nieuws werkt, zoals uit bovenstaande blijkt, uiterst effectief op het gevoel door een uitgekiende combinatie van beeld en geluid. Op basis hiervan verwacht de kijker waarschijnlijk een bulletin met veel drama, emotie, sensatie en slachtoffers. Hij kwam echter bedrogen uit, blijkt uit de analyse in de vorige sub-paragrafen.

Ten tijde van de Bijlmerramp staat de audiovisuele journalistiek aan het begin van het tijdperk waarin het ‘televisiemodel’ de journalistieke stijl kenmerkt. Onderwerpen moeten televisiegeniek zijn om zapgedrag te voorkomen: ze staan zo dicht mogelijk bij de doorsnee kijker, ‘de mens op straat’ is het middelpunt. De tv-journalist voelt de dwang te appelleren aan emotie. Kortom: een onderwerp wordt nieuwswaardiger naarmate de mens en zijn gevoel er meer in betrokken kunnen worden.

Wie de uitzendingen van het NOS Journaal en RTL Nieuws van één dag na de Bijlmerramp bekijkt, moet tot de conclusie komen dat het hierboven beschreven televisiemodel en de implicaties ervan voor de manier van berichtgeven bepaald niet in volle omvang gebezigd worden. RTL wekt met behulp van een uiterst dramatische speciale leader wel de indruk dat de kijker een op zijn gevoel gerichte uitzending te wachten staat, maar de inhoud van de bulletins blijkt niet aan die verwachting te voldoen. Zowel het Journaal als RTL Nieuws openen geen enkele keer met de menselijke aspecten voor de ramp, en ze besteden er verderop in de uitzendingen relatief weinig aandacht aan. De berichtgeving is over het algemeen zakelijk en overwegend gericht op autoriteiten. De meeste emotie klinkt door in de verslagen van de rampplek zelf, maar die wordt vooral veroorzaakt door dramatisch taalgebruik of de gedragen stem van de verslaggever, en een geschokte koningin Beatrix. De relatief kleine rol van het menselijke aspect maakt analyses van de uitzendingen op shotniveau overbodig.

Bovenstaande betekent niet dat de manier van berichtgeven van beide nieuwsrubrieken hetzelfde is. Op inhoudelijk gebied valt het meest op, dat het NOS Journaal eerder en meer aandacht schenkt aan de woorden en daden van autoriteiten. Dit geldt voor alle onderzochte uitzendingen, zij het dat het verschil in de loop van de dag afneemt. RTL Nieuws heeft het meeste oog voor het menselijk aspect. Hoewel de items die hierop betrekking hebben, zoals gezegd, niet de langste en belangrijkste zijn, komen zij wel eerder en langer dan bij de NOS in beeld. Wat betreft het behandelen van de schuldvraag en oorzaak zijn de verschillen minder groot. In de ochtend gaan beide bulletins daar op exact dezelfde wijze mee om. ’s Middags besteedt het Journaal er echter, vreemd genoeg, in het geheel geen aandacht aan, terwijl RTL Nieuws er een compleet item aan wijdt. De NOS revancheert zich gedeeltelijk door ‘s avonds even uitgebreid als de concurrent, maar op een prominenter tijdstip op het onderwerp in te gaan. Toch lijken over de hele dag de schuldvraag en oorzaak meer aan bod te komen bij RTL, maar het verschil is klein.

Wat betreft vorm is vooral de stijlbreuk van het NOS Journaal opvallend. De uitzending van het Acht Uur Journaal appelleert veel meer aan emotie dan de bulletins eerder op de dag. In de ochtend- en middaguitzendingen zijn het taalgebruik en de intonatie van zowel NOS als RTL bijvoorbeeld zakelijk te noemen. Maar in het Acht Uur Journaal zijn veel formuleringen van de presentatrice ronduit dramatisch; dit in tegenstelling tot die van de nieuwslezers van het Avondnieuws bij de concurrent. Ook de rol van de presentatrice is anders, zowel in vergelijking met de eerdere uitzendingen als met RTL Nieuws: zij is vaak en langdurig aan het woord. Het Acht Uur Journaal brengt verder de slachtoffers anders in beeld, in de korte tijd waarin zij aandacht krijgen: de ene wordt langdurig gevolgd terwijl ze huilt, de ander verkeert klaarblijkelijk in een shock. Dit terwijl de getroffenen bij RTL ’s avonds juist op een iets zakelijker manier dan eerder naar voren komen, zoals ook gebeurde in de middaguitzendingen van het Journaal. Tot slot heeft het Journaal opvallend veel geëmotioneerde autoriteiten in de uitzending.

Nog kort het vermelden waard is dat RTL Nieuws in tegenstelling tot het Journaal in elke uitzending een kruisgesprek met een verslaggever ter plaatse heeft, terwijl de NOS de presentator regelmatig inzet als voice-over. Wat betreft stijl verschillen RTL Nieuws en het NOS Journaal dus vooral doordat de laatste ’s avonds een veel dramatischer aanpak heeft. ’s Ochtends en ’s middags zijn de verschillen echter klein.

Welk van de strijdende kampen in de inleiding heeft in het geval van de Bijlmerramp gelijk? Was de berichtgeving van RTL Nieuws op 5 oktober 1992 meer gericht op het menselijke aspect dan die van het NOS Journaal, zoals hoofdredacteur Harm Taselaar betoogt? Of is deze juist weinig sensationeel en tegen het saaie aan, zoals Bert van der Veer, voormalig programmadirecteur van RTL4, en de journalisten Charles Groenhuijsen en Paul van Liempt verkondigen? Het eerste kamp heeft in ieder geval een punt, zo blijkt uit het onderzoek. Maar het Avondnieuws was, zeker in vergelijking met het Acht Uur Journaal, weinig sensationeel. De stelling van communicatiewetenschapper Joan Hemels dat de publieke omroep zich sinds de komst van commerciële televisie meer met effectbejag in de sfeer van emoties bezighoudt, gaat voor deze uitzending zeker op. De strijd lijkt, in het geval van de Bijlmerramp, onbeslist.

Bijlage 1: Kijkcijfers NOS Journaal en RTL Nieuws vijf dagen na de Bijlmerramp.

Bijlage 2: RTVProtocol (diskette).