WOORD VAN DE WEEK

2010

Week 5: 24 januari - 30 januari 2010

Oorbehoedsmiddelen

De Sp!ts van 26 januari meldt dat de jongerenorganisatie van de ChristenUnie het voorstel lanceert om discotheken oordopjes te laten verstrekken ter bescherming van het gehoor van de bezoekers. (Na een bezoekje aan de Pathë-bioscoop kan ik u melden dat ook daar oordopjes aan te raden zijn. Wat een gebonk, geknal, geraas afgewisseld met violenkwijl!)

Week 3: 10 januari - 16 januari 2010

Crisisverantwoordelijkheidsheffing

President Obama probeert via de belastingwetgeving de winsten van de banken af te romen. Op het NOS-journal werd dit aangeduid als een "crisisverantwoordelijkheidsheffing", omdat de banken met hun roekeloze gedrag de economische crisis hebben veroorzaakt. Toch denk ik dat ik de voorkeur geef aan de Amerikaanse term "bank tax". Tenslotte hoeft een belasting niet genoemd te worden naar de oorzaken die ertoe geleid hebben dat hij werd ingesteld, zeker als het zo'n mondvol is. [Met dank aan Dicky Gilbers]

Week 1: 27 december 2009 - 2 januari 2010

Q-koortsmis

Bisschop Hurkmans heeft op oudejaarsdag 2009 een mis gehouden in de St Jan te Den Bosch voor de slachtoffers van de Q-koorts. Niet zozeer voor de zielen van de geiten die geruimd moeten worden, maar voor de boeren die hun inkomen verliezen door de ruiming, en de mensen die ziek zijn geworden, of verwanten hebben verloren, door deze infectieziekte. De intensieve veehouderij leidt tot de ene massale ruiming na de andere: mond- en klauwzeer, gekke-koeienziekte, varkenspest, vogelpest. Het wachten is op een besmettelijke paardenziekte, zoals de Afrikaanse paardenpest. De bisschop kan zijn borst natmaken.

2009

Week 51: 13 december - 20 december 2009

Knuffelchristen

De Groene Amsterdammer van 18 december 2009 noemt verslaggever en voormalig model Arie Boomsma een "knuffelchristen". Daarmee hebben na knuffelallochtonen (rapper Ali B.) en knuffelkakkers (Jort Kelder) nu ook een knuffelchristen. Er begint zich een samenstellingspatroontje af te tekenen in onze taal van de vorm knuffel-X, waarbij X een groep is waartoe de spreker/schrijver duidelijk niet behoort, ook niet wil behoren, en waarvan het knuffelelement deel uitmaakt. Een knuffel-X is dus een nog te pruimen lid van de verfoeide groep X. Zouden ze bij de EO ook knuffelatheïsten hebben? (Misschien wel: Wat dacht u van knuffelbrompot Maarten van Rossem?)

Week 48: 22 november - 28 november 2009

E-vangelist

Iemand die de Blijde Boodschap via het Internet verbreidt. (Voor een leuk stukje over de hippe prefixen e- en i- als in e-learning, iPhone, zie Taal is zeg maar echt mijn ding van Paulien Cornelisse, een aanrader voor lezers van Woord van de Week.)

Week 47: 15 november - 21 november 2009

Weesfiets

Oudere lezers van het Woord van de Week herinneren zich misschien nog Ton van Duinhoven die als Chinees verkleed de weg vroeg naar de Chinese grens in het candid-cameraprogramma Poets. Hij vertelde erbij dat hij met de "leesfiets" uit China was gekomen. Niet alleen Chinezen hebben moeite met de uitspraak van de r. Elmer Fudd (figuurtje uit de Bugs Bunny tekenfilms) kon er ook niks mee: Be vewy vewy quiet, I'm hunting wabbits. Toen ik deze week een mededeling zag van de portiers van het gebouw waar ik werk dat weesfietsen (langere tijd onbeheerd achtergelaten fietsen) uit de fietsenkelder zouden worden verwijderd, moest ik even denken aan Elmer Fudd als Ton van Duinhoven.

Week 46: 8 november - 14 november 2009

Nokia-moment

Het gaat niet zo goed met New Labour, en de Britse premier Gordon Brown heeft het zwaar te verduren. Soms moet hij de spanningen even afreageren met een Nokia-moment (het woord is van Patrick van IJzendoorn in De Groene Amsterdammer van 6 november 2009, maar ook Britse websites kennen de term): de getergde premier grijpt dan zijn mobieltje en smijt 'm naar een medewerker. Ook een laserprinter moest het al ontgelden. Hij zou een mooi koppel vormen met Naomi Campbell: kunnen ze elkaar over en weer Nokia's en Blackberries naar het hoofd gooien.

Week 44: 25 oktober - 31 oktober 2009

Webinar

Ik citeer uit het Groningse e-mailkrantje Innovatieflits:

Taalwonderwoord 2009: Webinars
27 oktober 2009 - Het meest trendy woord dat dit jaar aan de universitaire taal is toegevoegd, is: webinars. De BD Biosciences Webinar is een doorlopend, informatief programma waarin topwetenschappers online seminars over een breed scala van onderwerpen bijwonen.

Steekwoorden: top, trendy, innovatief. Wat er zo innovatief aan is, ontgaat me overigens wel een beetje. Informatie downloaden van internet, goh, zou dat iets nieuws zijn? Of discussiëren met collega's via Internet? Ik doe vrijwel niets anders, ook zonder webinars. Kortom: webinar is een nieuw labeltje voor iets dat we allang hebben, in diverse vormen, maar wat een lelijk labeltje... Eigenlijk vind ik alle blends gekunsteld en weinig fraai, of het nou alcomobilist is, of chocoholic, of glokalisering. [met dank aan Dicky Gilbers]

Week 43: 18 oktober - 24 oktober 2009

Frontvrouw

Het weekblad Opzij heeft Agnes Jongerius gekozen tot machtigste vrouw van Nederland. Overigens wel een beetje raar: machtigste vrouw ben je of je bent het niet, maar je wordt het niet door verkiezing, en al helemaal niet door Opzij. Maar dit terzijde. In het persbericht waarin dit wordt aangekondigd, krijgt Jongerius de eretitel van frontvrouw van de FNV. Niet voorzitter of zo, nee frontvrouw. Tot voor kort was deze term beperkt tot zangeressen in een band. Even googelen leert me dat Jacqueline Govaert frontvrouw was van Krezip, Roisin Murphy van Moloko, en Karen O van de Yeah Yeah Yeahs. Zouden ze bij Opzij echt denken dat Agnes in dit hippe gezelschap thuishoort?

Week 40: 27 september - 3 oktober 2009

Griepgroep

De Mexicaanse griep blijkt reuze mee te vallen. Maar een dezer dagen gaat het natuurlijk een keer mis en krijgen we een ernstige wereldwijde pandemie met verreikende gevolgen. Om daarop voorbereid te zijn, hebben diverse organisaties griepgroepen opgericht, die plannen aan aanpak schrijven, en voorlichtingsmateriaal ("vooral je handen wassen"). Zo proberen we grip op griep te krijgen, middels griepgroepen. Grrr.
[Met dank aan Annette Hoeksema]

Week 39: 20 september - 26 september 2009

Journaalverbijstering

Youp van 't Hek heeft er af en toe last van. (Zie zijn column in NRC Handelsblad, 19 september 2009.) Ondanks zijn geharnaste cynisme staat hij soms paf van wat er op de buis komt. Zoals bij de zes rechters die besluiten dat een vrouwenhandelaar, -verkrachter, -brandmerker, etc. wel even verlof mag van zijn gevangenisstraf omdat hij vader is geworden, en dan raar opkijken als de jonge vader in plaats van zijn spruit op te zoeken er vandoor gaat. Nu wil minister Hirsch Ballin dat gevangenisdirecteuren gaan beslissen of iemand verlof mag krijgen. Dat lijkt me geen goed idee. Als zes rechters een dergelijke fout kunnen maken, waarom dan niet een gevangenisdirecteur? Veruit de beste oplossing is om dit soort zware criminelen nooit verlof te geven, voor wat dan ook. Waarom zitten ze anders achter tralies? [Dank aan Nathalie Eimers]

Week 38: 13 september - 19 september 2009

Kopvoddentax

In een en hetzelfde nummer van Sp!ts (17-9-2009) lees ik: "Wilders pleit voor kopvoddentax" (blz 3) en "Hitlerwijn uit schappen" (blz 11). In Italië is wijn met een plaatje van de Führer op het etiket uit de schappen gehaald. In Nederland pleit Geert Wilders voor belasting op hoofddoekjes. Duizend euro per jaar lijkt hem wel wat. Maar geld afpersen alleen is niet genoeg. Hij moet de draagsters ook nog even beledigen door te spreken van kopvodden. Wat heeft die voddenkop dan tegen hoofddoekjes? Nou, ze worden gedragen door moslima's. Helaas voor Geert dragen moslimmannen geen hoofddoekjes, dus die gaan vrijuit. Misschien moet Wilders gaan voorstellen dat moslims in het vervolg een halve maan op hun kleren dienen te dragen, en daar dan een tax op zetten. Dan kunnen ze in Italië straks Wilderswijn in de schappen zetten.

Angsttandarts

Het woord bestaat al een tijdje, maar wat is dat eigenlijk, een angsttandarts? Ik zou denken dat het niet zo moeilijk moet zijn dat uit te dokteren: een angstgegner is bijvoorbeeld een tegenstander voor wie men bijzonder bevreesd is. Een angstdroom is een droom die met hevige gevoelens van angst gepaard gaat. Dus een angsttandarts is een angstaanjagende tandarts, een sadistische griezel die wortelkanalen zonder verdoving uitboort. Toch? Nee dus, het is een lieve begrijpende arts die mensen met een tandartsenfobie helpt. Dus eigenlijk een anti-angst-tandarts.

Week 37: 6 september - 12 september 2009

Emigratiezweep

Nee, we hebben hier niet te maken met het nieuwste wapen van Geert Wilders, maar met een van mijn favoriete bronnen van gekke woorden: een verbouwd idioom. De Sp!ts van 10 september 2009, p 22, schrijft: "Na vier seizoenen is de vaste crew van het TROS-programma Ik vertrek door de wol geverfd. Niemand kent het klappen van de emigratiezweep zo goed als zij."

Week 36: 30 augustus - 5 september 2009

Verstrippen

Een nieuw woord, door diverse kranten toegeschreven aan Dick Matena: het omzetten van iets in een strip. Bijvoorbeeld: literatuur verstrippen. Zo heeft Matena De Avonden van Simon van het Reve en Kaas van Willem Elsschot verstript. Een tekenaarscollectief heeft dertien songs van Bob Dylan verstript. Maar daar blijft het niet bij. Barbara Stok verstripte haar burnout. Eigenlijk verstript ze haar hele leven. Daarbij geeft ze zich behoorlijk bloot: een verstrip-tease. [met dank aan Jan Koster]

Week 31: 26 juli - 1 augustus

Bierdiplomatie

Eind juli, begin augustus is zowat de hele wereld op vakantie. Nieuws is er niet, of het moesten al paparazzifoto's zijn van sterren op het strand van Saint Tropez. 't Is komkommertijd en dan komt een agent als geroepen die een Harvardprofessor arresteert bij het betreden van zijn huis. En Harvard is Obama's alma mater. De agent was gebeld door alerte buren die hadden gezien hoe het huis werd betreden door een zwart heerschap. Dat het de bewoner van het huis betrof wilde er bij buren en politie niet in. Als de man dan ook nog de agent beticht van racisme is de boot aan. Mee naar het bureau. Na verloop van tijd werd hij weer vrijgelaten. Obama noemde het optreden van de politie dom, en dat was tegen het zere been van zowat de hele politiemacht. Om de gemoederen tot rust te brengen nodigde Obama de prof en de agent uit voor een biertje op het Witte Huis. Misschien moet de prof de buren eens uitnodigen op een barbecue, zodat ze zich niet meer lam schrikken elke keer als hij zijn woning binnengaat. [met dank aan Annette Hoeksema]

Week 30: 19 juli - 25 juli 2009

Jokvakantie

De economische crisis is niet goed voor de reisbranche. Trendwatcher Adjiedj Bakas voorspelt de opkomst van de zgn. jokvakantie: zeggen dat je een verre vakantie hebt geboekt, maar stiekum thuis blijven. Je moet dan wel de hele tijd binnen blijven, want anders heb je kans betrapt te worden. Helemaal nieuw is het verschijnsel overigens niet: Ik herinner me een aflevering van To the manor born waarin Penelope Keith, als Audrey fforbes-Hamilton, een jokvakantie houdt omdat ze, als voormalig Lady of the Manor, niet kan toegeven dat ze financieel niet meer in staat is op reis te gaan.

Eclipskater

Er was deze week een volledige zonsverduistering te zien in India en China. Liefhebbers uit de hele wereld trokken erheen om het verschijnsel mee te maken. Helaas voor menigeen was de lucht bewolkt. Het werd wel even donker, maar de zon was nergens te zien, ook niet door een beroet glaasje. Vandaar dat het Dagblad van het Noorden (23 juli 2009, blz 3) rept van een eclipskater.

Albert-gate

Weet u wat het smerigste koekje ter wereld is? Het koekje van eigen deeg. En dit jakkie-bah koekje kreeg roddelneef (pardon, nicht) Albert Verlinde van de jongens en meisjes van BNN die een microfoontje verborgen hadden in een fopprijs die Verlinde was aangeboden tijdens zijn eigen RTL Boulevard. Daarmee kon de nietsvermoedende presentator in zijn dagelijkse leven worden gevolgd op een manier die de paparazzi-bloedhonden van Boulevard het kwijl uit de mond zou hebben doen lopen. Maar Verlinde was niet geamuseerd en liep naar de rechter, net zoals veel van zijn slachtoffers. Uit zijn mond klonk geen enkele vorm van zelfreflectie, bijvoorbeeld een reden waarom hij wel bewakingsvideo's met zoenende bekende Nederlanders mag uitzenden, maar BNN geen geluiden uit huize Verlinde. Quod licet Jovi, non licet bovi, zeiden de Ouden, maar Verlinde zal toch moeten beseffen dat hij geen Jupiter is, maar een rund.

Week 26: 21 juni - 28 juni 2009

Rugstreeppaddenmanagementplan

In de NRC van 22 juni 2009, p 3 lees ik het volgende: "Als burger of boer in de Noordoostpolder is het even schrikken als je in een sloot de zeldzame rugstreeppad ontwaart. Dan moet bij de provincie een ontheffing van de Flora- en Faunawet worden aangevraagd om, bijvoorbeeld, een serre te kunnen bouwen, of een kippenstal uit te breiden. Terwijl het uitgerekend in de sloten van de Noordoostpolder wemelt van de rugstreeppadden." Gelukkig, zo vervolgt de NRC, beschikt Flevoland binnenkort over een 'rugstreeppaddenmanagementplan' dat het verlenen van een generieke ontheffing mogelijk maakt. Daar ben ik nou zo blij mee. Zonder een rugstreeppaddenmanagementplan krijgen we straks dat iedereen maar wat gaat doen ter bescherming van die beesten. Dat wordt een zootje. De een beschermt zus, de ander zo, en dat allemaal over de ruggen van de padden. Kunnen we niet hebben.

Week 23: 31 mei - 6 juni 2009

Nomofobie

Gymnasiasten zullen allicht denken dat het hier gaat om de angst voor wetten (Grieks nomos = wet, fobos = angst), iets waaraan menige crimineel lijdt, maar nee, het woord is half Engels en duidt iets heel anders aan: de panische angst die van sommigen bezit neemt als ze hun mobieltje kwijt of vergeten zijn. (Nomo = no mobile) Zonder mobiel ben je nergens meer. Nou ja, je bent natuurlijk altijd wel ergens, maar wat heb je daaraan, als je die informatie niet kunt delen? "Ja, hallo, ik sta nu in Super de Boer, bij de vleesafdeling. Wil je slavinkjes of rundervinkjes?" Het schijnt dat men hard werkt aan mobieltjes die je als een soort chip kunt inbouwen in je lichaam. Een probaat middel tegen nomofobie. Maar daar kun je dan weer niet mee fotograferen, of internetten, of spelletjes doen. Lastig hoor, die moderne tijd!

Week 22: 25 mei - 30 mei 2009

Jomandisering

De Groene Amsterdammer van 29 mei 2009 heeft het over de Jomandisering van de media. Onzin-nieuws gaat het steeds meer winnen van echt nieuws. Het grote nieuwtje van de afgelopen tijd betreft de relatie van Jan Smit en zijn Jolanthe, op de klippen blijkens een bewakingsvideo waarop Jolanthe aan het zoenen is met Real Madrid voetballer Wesley Sneijder. Zelfs de premier en de vicepremier kregen vragen over deze prangende kwestie. Nu schijnt het "spirituele medium" Gabriela Gaastra te hebben doorgekregen dat de doden van de aanslag in Apeldoorn, afgelopen Koninginnedag, niet voor niets zijn gestorven. Ze vielen voor een hoger doel. Ik citeer uit Trouw, 19 mei: De slachtoffers van het drama hebben volgens haar vanuit historisch perspectief de rol van "Ridders" gespeeld. Zij hebben zich "op zielsniveau beschikbaar gesteld" en "met hun Zijn" de koninklijke familie voor groot onheil behoed. Tot zover Trouw. De consulten van dit soort therapeuten worden overigens door ziektekostenverzekeraars vergoed. Laten we dus niet de media de schuld gaan geven, maar onszelf. We zijn met zijn allen knettergek geworden als we deze mevrouw serieus gaan nemen, en zelfs via onze premies aan haar praktijken meebetalen. De media zijn niet meer dan een spiegel, en laten ons zien wat we zijn geworden. Dom, ijdel, en o zo makkelijk te beinvloeden.

Week 20: 10 mei - 16 mei 2009

Cannachopper

De hennepheli alias cannachopper is een onbemande helikopter die verdachte panden vanuit de lucht onderzoekt. De hittesensoren zoeken naar illegale wietplantages, en hij heeft ook apparatuur om samples te nemen van de rook die uit schoorstenen komt. Volgens het Agrarisch Dagblad van 29 april was het de eerste keer meteen al raak: In de Achterhoek werd in een boerenschuur een hennepdrogerij opgespoord. De cannachopper is dus een variant op de megamug die ons verkeer in de gaten houdt. Misschien is het ook een leuk kado voor helikopterouders: een onbemand hefschroefvliegtuigje dat hun kroost van boven bewaakt. In plaats van beschermengel zullen we maar zeggen. Binnenkort te koop bij uw lokale elektronicawinkel.

Week 19: 3 mei - 9 mei 2009

Onverwurmbaar

Het verkiezingsvuur begint weer hoog op te laaien aan de Rijksuniversiteit Groningen. De SOG (Studentenorganisatie Groningen - geen relatie met studie-ontwijkend gedrag) doet mee aan de verkiezingen voor de U-raad (adviserend orgaan met vertegenwoordigers uit de hele universiteit) en heeft met het oog daarop een verkiezingskrant uitgebracht. Een van de hete hangijzers: de harde knip. Mogen studenten aan een MA-studie beginnen alvorens de BA te hebben voltooid? De studenten, en het College van Bestuur vinden van wel, minister Plasterk van niet. Hij wil het gaan verbieden, ondanks een stevige lobby van het ISO (Interstedelijk Studenten Overleg), waar ook de SOG deel van uitmaakt. De zachte knip staat mobiliteit in de weg (je bent met een onaffe BA elders niet welkom, dus blijf je binnen de muren van je alma mater), en dat kan natuurlijk niet. Studenten moeten uitzwermen, en als middeleeuwse vaganten van stad naar stad zwerven, daar was tenslotte de hele BaMa-operatie voor bedoeld. De zachte knip is een typische poldermanier om die BaMa weer de nek om te draaien. We nemen een opleiding tot doctorandus, knippen die in twee stukjes, en plakken die weer aan elkaar. Alles is weer als vanouds, behalve dat de studenten nu ipv 1 bul er 2 krijgen. Maar Plasterk heeft het wel door en gaat er een stokje voor steken. De verkiezingskrant eindigt dan ook een tikje defaitistisch:

"Mocht Plasterk ondanks al het verzet onverwurmbaar zijn en mocht locale ongehoorzaamheid niet baten, dan maakt de SOG zich er hard voor dat elke vorm van een harde knip alleen maar gaat gelden voor de studenten die in het jaar van invoering beginnen met studeren. Zo worden alleen studenten getroffen die zich er lang van tevoren op konden instellen."

De argumenten van de studenten hebben Plasterk niet kunnen vermurwen, laat staan verwurmen. Liever dan als een wurm voor de studenten door het slijk te kruipen, wurmt hij zich eruit met een beroep op mobiliteit. Hij is dan ook onverwurmbaar. [met dank aan Gillis Dorleijn]

Week 16: 12 april - 18 april 2009

Kookadvieskaart

Voordat u verder leest: Wat denkt u dat een kookadvieskaart is? Zo'n kaart uit de Albert Heyn misschien, met tips voor lekkere gerechten die u helemaal kunt bereiden uit ingrediënten die daar in de schappen liggen? Nee, het is een rode kaart die het waterleidingbedrijf in uw bus gooit om u te waarschuwen dat het water verontreinigd is en alleen veilig drinkbaar indien eerst gekookt. In Rotterdam kunnen ze daarover meepraten, na een mislukte proef van het waterleidingbedrijf om de druk te verhogen op de leidingen. Zo'n proef gaat wel eens mis. De ramp in Tsjernobyl (1986) was ook het gevolg van een experiment. Daarom riep Konrad Adenauer al in 1957: Keine Experimente! [met dank aan Gerlof Bouma]

Week 15: 5 april - 11 april 2009

Verganzing

Van de verpaarding weten we bij het Woord van de Week inmiddels alles. Minder bekend is een nieuw probleem dat zich voordoet, de voortschrijdende verganzing (zie bijv. De Pers, 3 april 2009). Overal duiken die beesten op, en eten het gras op dat eigenlijk bedoeld was voor koeien en paarden. Het gaat om een geheel nieuw gebruik van het woord verganzen dat voorheen alleen bekend was in een totaal andere betekenis, vgl. het volgende citaat uit P.J. Harrebomée, Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal (1858-1862):

Hij moet verganzen.

[Men bezigt deze spreekwijze, zegt tuinman, "wanneer ymand ergens [nl. in een gezelschap] voor de eerste maal komt," en als lid wordt ingelijfd. "t Wil zyn," zegt hij verder: "hy moet uit den hensbeker [d.i. den beker, ter eere van Hans] drinken." Hoe en waarom verganzen "van verhanzen of verhenzen verbastert is," blijkt niet; terwijl zijne Fakkel, werwaarts tuinman verwijst, geen meerder licht verspreidt.]

PS: Het betreft hier de Fakkel der Nederduytsche Taale, van Carolus Tuynman, Leiden 1722.

Week 14: 29 maart - 4 april 2009

Tokkietoets

Het Algemeen Dagblad meldt dat de Rotterdamse wethouder Hamit Karakus een zgn. tokkietoets wil gaan invoeren om drugsverslaafden, asociale families en andere lastposten te weren uit woonwijken. Waar die mensen dan moeten wonen meldt het AD niet. Op straat misschien? Het woord tokkietoets, naast eerdere woorden als tokkiebuurt (Van Dale Jaarboek Taal 2007) geeft aan hoezeer de Tokkies in het collectief geheugen van de Nederlanders zijn gegrift na hun televisieoptreden van enkele jaren geleden. Ik geloof dat de afgelopen tijd alleen Bokito meer indruk heeft gemaakt. (Met dank aan Nathalie Eimers)

Week 13: 22 maart - 28 maart 2009

Kamperfoeliebloesemmottenrups

Uit de Trouw van 27 maart 2009: "Er zit vast een vetgemeste kamperfoeliebloesemmottenrups in." Laat nu niemand meer zeuren over ellenlange Duitse samenstellingen. Zijn wij dan één haar beter?

AOW-zwartepiet

Nederlandse politiek is niet zo moeilijk. We zorgen er met zijn allen voor dat er zoveel mogelijk partijen in het parlement zitten en er nooit eentje de meerderheid krijgt. Daardoor hebben we altijd een coalitieregering en is er niemand echt de baas. Die regering neemt moeilijke beslissingen door te gaan polderen. Dat wil zeggen, met regering, vakbonden, werkgevers en eventueel andere organisaties om een tafel gaan zitten en dan maar vergaderen totdat iedereen scheel ziet. Dat is het moment dat er een compromis op tafel komt, met voor elk wat wils. Dat compromis gaat naar de media en het parlement. Als die redelijk tevreden zijn, probeert iedereen het compromis voor de eigen club te claimen, en is men niet tevreden, dan legt men de schuld bij de anderen. Meestal is men tevreden als iedereen er iets bijkrijgt, in goede tijden. Werkgevers verhogen de lonen, de regering verlaagt de belasting of verhoogt uitkeringen. Dat heet Sinterklazen. Vaak is men minder tevreden als iedereen wat in moet leveren. Dan gaan we Zwartepieten. Deze week is een heikel thema de verhoging van de AOW-leeftijd tot 67 jaar. Niemand wil daarvoor echt verantwoordelijk zijn, maar het is wel nodig om de kosten van de vergrijzing tegen te gaan. Dus legt de regering de AOW-zwartepiet (het woord is van Trouw, 26 maart 2009) bij de vakbeweging ("nou, verzinnen jullie dan iets beters, dat even veel geld oplevert"), de vakbeweging wijst naar de regering en de werkgevers vinden alles goed zolang het hun maar geen geld kost.

Week 11: 8 maart - 14 maart 2009

Kangoeroehuis

Mirjam Sterk van het CDA is deze week in het nieuws met een plan om meer huizen te bouwen met een aanleunvleugel voor opa of oma. Een bijgebouwtje om de hulpbehoevende ouders van mantelzorg verlenende kinderen in onder te brengen. Lekker dichtbij, maar wel zelfstandig. Vroeger woonde opa of oma in bij de kinderen, maar dat is niet meer van deze tijd. Voor meer informatie, zie www.kangoeroewoning.nl. (En ik altijd maar denken dat kangoeroes jonkies in die buidel meedragen, en niet hun ouders.)

Week 10: 1 maart - 7 maart 2009

Genadezesje

Uit het tijdschrift Transfer, febr/maart 2009, blz 14: De verse eerstejaars halen steeds betere cijfers, zeker niet alleen 'genadezesjes.' Genadezesjes zijn voldoendes voor twijfelgevallen, of voor onvoldoende scorende studenten die eindelijk maar eens moeten afstuderen. Vooruit dan maar, een zes, wegwezen! Universiteiten willen allemaal graag excellent zijn. Daar praten ze graag over. Maar de keerzijde blijft weleens onderbelicht: genadezesjes die het mogelijk maken om bullen te kunnen uitreiken. We worden immers betaald voor kwantiteit, niet voor kwaliteit. Een cijferlijst met alleen maar genadezesjes levert evenveel op als die van een excellente student. Misschien is dat maar goed ook. Stel dat we meer vergoeding kregen voor een vak, afgerond met een 9, dan voor een vak met een 6, zouden we dan straks niet alleen genadezesjes, maar ook genadenegens en genadetienen mogen verwachten?

Week 9: 22 februari - 28 februari 2009

Schoenen

Een woordvoerder van het Israëlische leger, op bezoek in Amsterdam, kreeg tijdens een lezing in het Apollo-hotel vier schoenen naar zijn hoofd geworpen door vertegenwoordigers van de Jonge Socialisten. Op hun website vermelden ze het incident onder het kopje "Woordvoerder Israëlische leger 'geschoend.'" Werden in het verleden politici nog al eens getrakteerd op een taart in het gezicht (Pim Fortuyn, bijv.), nu lijkt de schoen in opkomst, ongetwijfeld in navolging van de Irakese journalist die Bush met schoenen bekogelde tijdens een persconferentie. Niet vermeld wordt of ze ook doel geraakt hebben.

Week 4: 18 januari - 24 januari 2009

Rommelbank

De kredietcrisis levert niet alleen nieuwe woorden op, maar ook nieuwe begrippen en fenomenen. Zo is daar de "bad bank" waar minister Bos van rept: een repositorium voor dubieuze kredieten die de "good banks" zijn aangegaan, en die nu ten laste van de belastingbetaler zullen komen. Trouw (24/1) vertaalt dit begrip als rommelbank. Nu nog een plek waar we de rommelbankiers verzamelen. Ik stel voor: de nor.

Week 2: 4 januari - 10 januari 2009

Gasruzie

Het nieuwe jaar begint goed :-( Terwijl Israël de Gazastrook platbombardeert, draait Rusland midden in de koudste winter sinds tijden de gaskraan dicht. De gasleiding die via Oekraïne naar het westen loopt is op hoog bevel afgesloten omdat Oekraïne betalingsachterstand heeft. Dat voormalige bondgenoten als Bulgarije en Slowakije nu zonder gas zitten is slechts een spijtige bijkomstigheid, want gas vindt altijd wel afnemers. Eerst moet Oekraïne op de knieën. Weet u trouwens hoe die gasleiding heet? Droezba ("vriendschap").

2008

Week 51: 14 december - 20 december 2008

Helikopterouders

De Groene Amsterdammer van 19 december 2008 komt aanzetten met een term uit de Angelsaksische wereld, vertaald als helikopterouders. Het gaat hier om "vaders en moeders die boven hun kinderen cirkelen en zoemen, tot ver na hun achttiende verjaardag." Mocht u zich bemoeien met de studiekeuze van uw kinderen, hun inschrijving en huisvesting regelen, ruzie maken met docenten indien nodig, meegaan naar sollicitatiegesprekken en dagelijks met ze bellen, dan bent u een helikopterouder. Zoals zoveel dingen is het verschijnsel komen overwaaien uit de VS. Toen ik daar werkte, in de jaren tachtig, werd ik wel eens opgebeld door een bezorgde vader. "Mijn dochter kan al een week niet slapen na uw tussentijdse toets". Tja, misschien was het niveau te hoog voor haar? Nee, het lag aan mij, de docent, want IK had dochterlief de stuipen op het lijf gejaagd. En ik maar zoete broodjes bakken, want zo'n vader liet dan doorschemeren dat hij ook nog wel even met de decaan en het hoofd van mijn afdeling wilde bellen, en soms gebeurde dat ook daadwerkelijk. Natuurlijk vond ik het akelig om zijn dochter een slecht cijfer te geven, maar we hadden natuurlijk wel een reputatie op te houden, als Ivy League University, zei ik dan maar. (U betaalt tenslotte niet voor niets zoveel collegegeld, dacht ik er dan bij.) Terug in Nederland dacht ik van het verschijnsel verlost te zijn, maar nu blijken, volgens diezelfde Groene Amsterdammer, de helikopterouders ook in de polder op te rukken. Leraren klagen allang niet meer alleen over probleemjongeren. De probleemouders zijn haast nog erger. Die komen even verhaal halen als het rapport tegenvalt. Als ik vroeger thuis vertelde dat ik straf had gehad op school, kreeg ik te horen: Dan zul je het er wel naar gemaakt hebben. Nu krijgt de leraar klappen terug van een boze pa. Op voorlichtingsbijeenkomsten van de universiteit komen de meeste vragen niet van de toekomstige studenten, maar van hun ouders. Daarom roep ik aan het eind van dit jaar alle jongeren op, om zich in het nieuwe jaar wat minder te laten behelikopteren. Je leven is van jou. En je krijgt van niets zoveel zelfvertrouwen als van dingen die je presteert zonder hulp van anderen.

Megamug

Rijkswaterstaat heeft sinds kort een op afstand bestuurbare minihelikopter voor het maken van opnames van files, de "megamug", aldus de Dag van 11 september 2008. Met de megamug lossen we het fileprobleem niet op (dat schijnt Rita Verdonk te zullen gaan doen) maar we houden het wel scherp in de gaten.

Onwegzapbaar

Onweerlegbaar onuitstaanbaar zijn de beginstukjes van dvd's met daarop informatie die je echt niet nodig hebt of wilt weten, maar die helaas niet weggezapt kan worden. Meestal ook nog veel te hard, en veel te lang. Logo's, kijkwijzers, waarschuwingen tegen illegaal kopiëren die we nu wel uit ons hoofd kennen: onwegzapbare troep. (Met dank aan het gratis blaadje van platenzaak Plato, Mania)

Na de hangjongeren en het probleem van de hangbejaarden heeft de middenstand nu te maken gekregen met de hangduivenproblematiek. Het Dagblad van het Noorden, van afgelopen zaterdag, schrijft:

McDonald's baalt van hangduiven

Fastfood-gigant sluit deur voor snackende vogels

Na de Febo hebben de stadsduiven een nieuw adres ontdekt: McDonald's in de Herestraat in Groningen. Bij de hamburgergigant hebben ze schoon genoeg van de snackende hangduiven. Eind van dit jaar moet een draai-, schuif- of tochtdeur een einde maken aan dit ongewenste bezoek. McDonald's zit al 25 jaar in de Herestraat; de oudste van de stad. Vroeger kwamen de duiven alleen 's winters, maar sinds anderhalf jaar weten de vogels het hamburgerrestaurant het hele jaar door te vinden. Ze hippen door de immer hartelijk geopende voordeur naar binnen, op zoek naar friet of ander gemaksvoer.

[..] Bij McDonald's in de Herestraat hebben ze nu de buik vol van het probleem. Maar wat te doen? Een McPigeon op het menu zetten?

Week 20: 13 mei - 19 mei 2007

Globofoob

Echt nieuw is het woord niet, maar wel mooi, mooi van klank vooral. Een globofoob is een zgn. "andersglobalist", een tegenstander van de ongebreidelde groei van de markteconomie die de hele aardbol op het ogenblik in zijn greep heeft. Zelf noemen ze zich bij voorkeur "andersglobalisten" omdat "antiglobalist" klinkt alsof je alleen maar tegen bent, terwijl je misschien wel voor Max Havelaarkoffie of eerlijke hagelslag bent. Bij de Wereldbank en IMF daarentegen schijnt de term globofoob de voorkeur te genieten, aldus de Groene Amsterdammer van 11 mei 2007. Ook deze term heeft een eufemistisch tintje: noem je - als IMF'er - iemand "antiglobalist", dan is het een tegenstander, een opponent, maar noem je hem een globofoob, dan zet je hem in een hoekje als bangerik.

Week 19: 6 mei 2007 - 12 mei 2007

Sarko en Ségo

De Franse verkiezingen zijn weer achter de rug. De titanenstrijd tussen Sarkozy en Royal is beslecht in het voordeel van Sarkozy. Wat dit Frankrijk zal brengen, zal de tijd leren, maar nu al heeft het de Franse taal al wat nieuwe woorden opgeleverd. Allereerst zijn daar de turbotaal-afko's Sarko en Ségo. Dat het ene een afkorting is van de achternaam, en het andere van de voornaam, doet er niet toe, als het maar een beetje bekt. Andere nieuwe woorden: Sarkomanie, Segomanie, Segolomanie, sarkisme, ségolisme, segolite (de gevaarlijke ziekte segolitis), Sarkophobes, Sarkolatres, Sarkophage, om er maar een paar te noemen. [Met dank aan Nella Scholtens]

Week 18: 29 april - 5 mei 2007

Klimaatmoe

Vroeger leerde je op school het verschil tussen weer en klimaat. Het weer verandert van dag tot dag, het klimaat ligt vast. Maar die waarheid is aan slijtage onderhevig, nu het klimaat aan het veranderen geslagen is. Dankzij de gezamenlijke inspanningen van de hele mensheid wordt het een paar graadjes warmer en het klimaat reageert daar op alle mogelijke manieren op, vooral door steeds extremer te worden. Voor weermannen lijkt dat goed nieuws, maar nee, Gerrit Hiemstra verzucht in het Dagblad van het Noorden van 5 mei 2007: "Was vroeger een dagrecord nog nieuws, tegenwoordig neemt men niet eens de moeite het te melden. Men is klimaatmoe." U ziet het, alles went, zelfs verandering. En alle dingen zijn, zoals de Prediker meer dan tweeduizend jaar geleden schreef, onuitsprekelijk vermoeiend.

Week 13: 25 maart - 31 maart 2007

Wappelsap

Volgens de Sp!ts van 26 maart 2007 (blz 5) gaat het hier om een cocktail bestaande uit wodka en appelsap. Op het internet is dit de meest gangbare betekenis, maar "water met appelsap" of "whisky met appelsap" zijn ook aangetroffen als omschrijvingen. Mocht iemand u dus een wappelsap aanbieden, kijk dan uit. Zo te zien is de ware betekenis: Wat dan ook met appelsap.

Week 11: 11 maart - 17 maart 2007

Krinkelpasta met kreukelgroente

Albert Heijn verkoopt niet alleen etenswaren, maar vertelt ons er meteen bij hoe we die kunnen combineren en klaarmaken via handzame receptenkaartjes bij de groentenafdeling. Voor Week 10-11 is een van de recepten Krinkelpasta (fusilli) met kreukelgroente (doperwten met in ribbelschijfjes gesneden wortels) van de firma Hak. Zoals een Chinese vriend zei: Ik lach me een kliek om al die klappig allittelelende klanken.

Sasdag

Sonja Bakker gaat nog steeds als een trein. Naast het nieuwe werkwoord sonjabakkeren (zie Week 52 van 2006), leverde dat ook het inmiddels vrij breed ingeburgerde sasdag "schijt-aan-Sonja-dag") op, voor als het allemaal even te erg wordt. [Met dank aan Petra Hendriks]

Week 10: 4 maart - 10 maart 2007

Verspaarlamping

In de NRC van 3 maart (blz 51) wordt het streven besproken om zo snel mogelijk de gloeilamp te vervangen door spaarlampen, als bijdrage aan een meer duurzame energievoorziening. De schrijver van het stukje is niet enthousiast: "Totale verspaarlamping zal hier daarom maar zo'n 0,4 procent besparing van fossiele brandstof opleveren." Ondertussen zit ik met de prangende vraag of ontgloeilamping niet een betere term was geweest.

Week 9: 25 februari - 3 maart 2007

Lokhoer

[Met dank aan Nathalie Eimers] We kennen het allemaal van Amerikaanse politiefilms: charmante agentes die worden ingezet om heren in de val te lokken die uit zijn op de illegale geneugten van betaalde seks. Hoe zit dat dan in Nederland, waar prostitutie gelegaliseerd is, en hoerenlopen dus een volstrekt legitiem tijdverdrijf (althans in de ogen van de wet)? Nou, het mag dan misschien wel, maar niet overal, en als je op de verkeerde plekken je beroep uitoefent word je op de bon geslingerd, en krijgt je klant bovendien een brief op de mat van de burgemeester. Die klant zal dus wel thuis moeten blijven wachten op de postbode om zijn vrouw voor te zijn. Bijgaand berichtje is afkomstig van Nieuws.nl:

Lokhoer levert 29 boetes op in Rotterdam

- Bijna dertig hoerenlopers zijn de afgelopen week bekeurd in Rotterdam-West. Bij de controles heeft de politie een zogenoemde lokhoer ingezet. Doel van de actie is het terugdringen van overlast, meldt de politie maandag.

De actie vond plaats op en rond het Heemraadplein. De bekeurde mannen krijgen een brief thuis van burgemeester Ivo Opstelten. Ook drie prostituees kregen een bekeuring en mogen het gebied voorlopig niet meer in.

Weigerambtenaar

Met de komst van het nieuwe kabinet is het fenomeen van de gemeente-ambtenaar die om geloofsredenen mag weigeren om homofiele paren te trouwen weer in het nieuws gekomen. De NRC van 3 maart 2007 heeft eens zitten turven waar deze lieden voorkomen. Ik citeer: "Bunschoten voert met vijf weigerambtenaren de lijst aan, gevolgd door Staphorst (vier), Tholen (drie) en Rijssen-Holten (drie)." Op het Internet melden zich al de eerste grapjurken aan met de vraag waar je moet solliciteren om weigerambtenaar te worden.

Week 8: 18 - 24 februari 2007

Carnavalsgriep

Het klinkt leuker dan het is: de carnavalsgriep. Ik citeer even uit de Sp!ts van 20 februari 2007: "Een jaarlijks terugkerend verschijnsel is de carnavalsgriep. Doordat je minder slaapt en minder gezond eet en drinkt, vermindert je weerstand direct. Waart dan in deze periode ook nog het influenzavirus rond, dan versterkt dat zonder meer de kans op griep." Het lijkt me een prima begin voor de vastenperiode, met griep in bed.

Week 7: 11 - 17 februari 2007

Zwaairaam

Wat een zwaaimoment is, weten we al. Maar een zwaairaam? Peuterspeelzalen en kinderdagverblijven hebben er eentje: voor het afscheid nemen, 's ochtends. De kleintjes hebben structuur nodig, hoor je tegenwoordig, dus zomaar wat wuiven bij zomaar een raam, dat is niks voor die hummels. Daarvoor is er nu een speciaal zwaairaam aangewezen. Zo eentje waarover is nagedacht.

Week 6: 4 - 10 februari 2007

Psalmnorm

De nieuwe coatie van CDA, PvdA en ChristenUnie begint duidelijker contouren te krijgen. Deze week voltooit informateur Wijffels zijn klus, en is het nu aan JP Balkenende om de formatie te leiden: het leuke spel met de portefeuilles en de poppetjes. In een wat zorgelijk stuk in Elsevier (3-2-2007, blz 10 wordt Rouvoet, voorman van de ChristenUnie neergezet als een uiterst gewetensvol politicus, die de zgn. Zalmnorm ("overheid mag geen schulden maken") wil vervangen door een "psalmnorm". Welke norm dat precies is, schrijven ze er niet bij, laat staan welke psalm die norm bevat. Ik voel wel iets voor Psalm 119:

1 Welzalig zij, die onberispelijk van wandel zijn,
die in de wet des HEREN gaan.
2 Welzalig zij, die zijn getuigenissen bewaren,
die Hem van ganser harte zoeken;
3 die ook geen onrecht plegen,
(maar) wandelen in zijn wegen.

Postscriptum: Ik zie op de website van de ChristenUnie dat ze vooral aan Psalm 72 denken, over de rechtvaardige koning. Hier zijn verzen 12 en 13:

12 Hij zal bevrijden wie arm is en om hulp roept,
wie zwak is en geen helper heeft.
13 Hij ontfermt zich over weerlozen en armen,
wie arm is, redt hij het leven.

Week 5: 28 januari - 3 februari 2007

H-woord

De Sp!ts van 29-1-07 kopt: "H-woord blijft taboe bij VVD". Niet alleen de Sp!ts, maar ook anderen, zoals het Financieele Dagblad, en nog eerder bijv. Paul Bordewijk in het blaadje van de Leidse afdeling van de PvdA, gebruiken de term om aan te geven dat hypotheekrenteaftrek dermate heilig is, dat er een taboe ligt op het praten over afschaffing. Eigenlijk is dus niet "hypotheek" het taboewoord, maar "afschaffing", en zou de term "A-woord" beter op zijn plaats zijn.

Week 4: 21 - 27 januari 2007

Bernhardologie

Volgens de Groene Amsterdammer van 26-1-07 is de zgn. stadhoudersbrief, een brief waarin Bernhard aan Hitler zou hebben voorgesteld (in 1942) om het bestuur over Nederland over te nemen, in ruil voor Duitse terugtrekking, het "Monster van Loch Ness van de bernhardologie." Er is veel over geschreven, maar weinig staat vast. Bernhard heeft het bestaan van de brief altijd ontkend en was de geruchten over de stadhoudersbrief tenslotte zo beu dat hij in een brief in de Volkskrant (februari 2004) één miljoen euro uitloofde voor diegene die de brief boven water zou krijgen.

Week 2: 7 - 13 januari 2007

Kaneeltijd

Collega Kees de Glopper werd onlangs gevraagd of hij de uitdrukking "dat komt nog uit de kaneeltijd" kende. Nee, die uitdrukking kende hij nog niet, en ook de naslagwerken bleken er nog nooit van gehoord te hebben. Even googelen levert echter tal van hits op. Allerlei mensen die elkaar vertellen wat de uitdrukking betekent: "dat is nog van heel vroeger, uit de VOC-tijd", soms met grote stelligheid. Want ze hebben het ergens op Internet gelezen. Het woord komt uit een prijsvraag van de ANWB Kampioen, Januari 2007, en de winnaar die heeft geraden wat de uitdrukking betekent krijgt een droomreis naar Hong Kong, Java en Bali. Ik heb geen flauw idee wat die uitdrukking betekent, maar vermoed dat-ie binnenkort tot onze spreekwoorden en gezegden behoort, want taal is uitermate democratisch. Of een walvis een vis danwel een zoogdier is, wordt niet bepaald door de goegemeente, maar als redelijk wat Nederlanders denken dat "dat komt nog uit de kaneeltijd" een uitdrukking is en hem ook zo gaan gebruiken, dan is het ook een uitdrukking.

2006

Week 52: 24 - 30 december 2006

Sonjabakkeren

Namen hebben we allemaal. Daar is niets bijzonders aan. Maar soms wordt je naam verheven tot adjectief, of tot werkwoord, en dan weet je: ik heb het gemaakt. Sonja Bakker is zo iemand. Van haar boek Bereik je ideale gewicht zijn er inmiddels zo ontiegelijk veel exemplaren verkocht (meer dan 600.000), dat de mensen haar naam spontaan als werkwoord zijn gebruiken. Gingen we vroeger montignaccen, nu wordt er gesonjabakkerd dat het een aard heeft. Daar is ze dan ook maar wat trots op (zie haar website), en terecht. Zelf hoop ik het ooit nog eens tot een adjectief te schoppen. Pas dan voel ik me helemaal hartstikke hoeksema.

Week 49: 3 - 9 december 2006

Hagelslagcoalitie

Na de verkiezingen is het formeren geblazen. Er moet een nieuwe coalitie gevormd worden, want de oude coalitie CDA, VVD en D66 heeft geen meerderheid meer. Een centrumlinks kabinet met CDA, PvdA en SP lijkt geen haalbare kaart, omdat CDA en SP te ver uiteenliggen, terwijl een rechts kabinet met CDA, VVD, en PVV net geen meerderheid heeft. Wel mogelijk (zij het net)is een linkse coalitie van PvdA, SP, GroenLinks, ChristenUnie, D66 en de nieuwe Partij voor de Dieren. Wouter Bos noemde dit een tikkeltje laatdunkend de hagelslagcoalitie. Sommige partijen voelen hier wel voor, zoals SP en de Partij voor de Dieren. Die laatste partij heeft de informateur al onthaald op boterhammen met vruchtenhagel. Nu zal straks blijken dat Wouter Bos liever anijshagel heeft en Femke Halsema chocoladehagel. Zelf ben ik meer een pindakaasman.

Week 48: 26 november - 2 december 2006

Morrelen

Volgens collega Liefke Reitsma was het sleutelwoord van deze verkiezingen "morrelen". De regeringspartijen CDA en VVD waarschuwden keer op keer dat er niet "gemorreld" mocht worden aan de AOW en de aftrek van de hypotheekrente. Maar de regeringspartijen hebben verloren, in het geval van de VVD zelfs vrij dik, en het zit er dan ook in dat er gemorreld gaat worden. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal meldt dat morrelen oorspronkelijk de frequentatief was van morren. Wat ik u brom: zodra het morrelen begint, zal er dan ook veelvuldig gemord worden.

Week 47: 19 - 25 november 2006

Potloodgemeenten

[Met dank aan collega Kees de Glopper] Dit is de week van de verkiezingen voor de Tweede Kamer, en de stemcomputers staan in de belangstelling. Ze werken nog niet allemaal naar behoren, en sommige gemeenten zijn van ellende weer overgestapt op de goeie ouwe papieren formulieren waarop je een hokje rood mag maken. Dit zijn de zgn. potloodgemeenten. Amsterdam is bijvoorbeeld een potloodgemeente, Groningen niet. Sommige wantrouwende lieden hebben al opgeroepen om te gaan stemmen in een potloodgemeente omdat stemcomputers niet te vertrouwen zouden zijn. Nee, dan stembiljetten! Vraag maar eens aan George W. Bush en de kiesdistricten in Florida hoe betrouwbaar die zijn.

Week 46: 12 - 18 november 2006

Computerpiet

Sinterklaas is nog maar net in het land, of het Dagblad van het Noorden weet al te melden dat de Computerpiet verzuipt in het werk. Kinderen stoppen tegenwoordig geen verlanglijstjes meer in hun schoen, maar mailen die naar Computerpiet. Want Sinterklaas gaat met zijn tijd mee. Dacht u soms dat hij altijd per stoomboot reisde? Dat doet hij nog maar zo'n 150 jaar. Voor die tijd ging alles te paard. Sint moet overigens wel uitkijken, want straks merken de kleintjes dat ze beter direct kunnen bestellen op Amazon.com en geen Goedheiligman als tussenpersoon meer nodig hebben. Want op Amazon hoef je niet een heel jaar braaf te zijn.

Morfologenpret

Morfologen zijn mensen die graag woordjes uitpluizen, ongeveer zo: uit+pluiz+en. In een boek van Henk Schultink over de geschiedenis van de morfologie kwam ik het woord morfologenpret tegen, in een verbouwd idioom: "de Nederlandse Ablaut [ontbeert] thans iedere systematische expressie, iedere productiviteit. In Ten Kates Nederduits was dat niet anders. Toch mocht dat voor hem de panchronistische morfologenpret niet drukken" (H Schultink, Constant en variabel in de morfologie, p 30). U merkt het: morfologen maken niet zomaar pret, ze doen dat soms zelfs panchronistisch.

Week 45: 5 -11 november 2006

Verzwolling

In de Groene Amsterdammer van 10 nov 2006 schrijft Menno Hurenkamp: "Nederland is wat minder Amsterdam geworden en wat meer Zwolle. Aardiger voor het gewone en minder aardig voor het ongewone, meer oog voor zichzelf en minder voor de wereld, wat degelijker maar ook wat suffer, waakzamer voor gevaar maar minder opmerkzaam voor verrassingen. Nu zal deze verzwolling bijvoorbeeld het CDA best bevallen." In de jaren zeventig dreigde het gevaar van de vertrossing, nu worden we dus het slachtoffer van de verzwolling. De Groene Zwollenaar noemt dit een geval van amsterdemonisering.

Week 41: 8 - 14 oktober 2006

Staalhonger

Hebt u weleens staalhonger? Zo'n enorme trek in staalpillen? Nee? Nou dat verbaast me eigenlijk niets. Honger naar staal is geen probleem waar u of ik mee te maken hebben. China wel, blijkens de Universiteitskrant (UK) van 12 oktober 2006 (blz 3): Staalhonger China vertraagt nieuwbouw. De Chinezen kopen overal constructiestaal op om hun staalhonger te stillen.

Week 40: 1 - 7 oktober 2006

Leermoment

Het is zo makkelijk om cynische of nare dingen te zeggen, en zoveel aangenamer en prettiger om het positieve te benadrukken. Nu is er weer een akkefietje met het Nederlands Elftal: Mark van Bommel en Ruud van Nistelrooy hebben bedankt omdat ze het niet zien zitten met Marco van Basten als oefenmeester. Eerst had Marco ze niet nodig, maar nu er een paar spelers geblesseerd zijn, heeft hij de verschoppelingen alsnog opgeroepen. Maar die hoeven niet meer. Ach, Marco begrijpt het ook wel weer. Hij had ze niet gebeld toen hij ze weer eens buiten de selectie had gelaten. Ik citeer even uit de Sp!ts van 4 oktober 2006, blz. 24: "Ik zag er destijds de noodzaak niet van in om ze persoonlijk te bellen. [..] Nu zie ik in dat een klein beetje menselijkheid, warmte en aandacht goed was geweest. Uit dat soort zaken moet ik lering trekken voor de toekomst." Aldus Marco van Basten. Of, in de samenvatting van Sp!ts: weer een leermoment voor Van Basten. Dat klinkt toch wel een stuk aardiger dan: Van Basten geeft toe te hebben gefaald in communicatie met spelers. Misschien wordt het nooit meer wat met dat Nederlands Elftal, maar gezellig wordt het wel in het trainingskamp. Dankzij dit leermoment is Marco van Basten vanaf nu een warme persoonlijkheid.

Week 39: 24 - 30 september 2006

Bloemkoolkop

In de UK van 28 september 2006, blz 3, staat een artikel over de jaarlijkse viswedstrijd van de personeelsvereniging van het Bureau van de RUG. Opgemerkt wordt dat alleen nog gepensioneerden op komen draven voor dit evenement: "Alleen de witte en grijze bloemkoolkoppen komen nog vissen."

Overigens hoef je niet oud te zijn om toch met een bloemkoolkop te kunnen pronken. Zo kwam ik op Internet, zoekend naar bloemkoolkoppen, ook de heer Geert Wilders tegen.

Week 38: 17 - 23 september 2006

Kneite

Sommige Woorden van de Week ken ik zelf niet eens. Kneite? Nooit van gehoord, tot gisteren dan. In de UK van 21 september 2006 las ik "Ik was kneitelam". Dat klinkt niet best, want al heb ik geen flauw idee wat kneite betekent, ik weet wel wat "lam" is. Even googlen en ik vind allerlei combinaties met kneite: kneite harde muziek, kneite hete vlammen, kneite droge humor, kamperen kost kneite veel geld en de huisarts is kneite eng. Misschien wordt kneite het hartstikke van de nieuwe eeuw.

Postscriptum, 27 september 2006. Gerlof Bouma wijst me erop dat kneite vast en zeker een variant is van kneiter "joekel". Inderdaad blijken er tal van woorden met kneiter- te zijn naast kneite-. Ik vond zelfs een fotootje op het Internet van een kneiter (van een snoek).

Week 37: 10 - 16 september 2006

Pimpen

De belangrijkste bijdrage van MTV aan de Nederlandse taal is waarschijnlijk het nieuwe werkwoord pimpen, afkomstig van het programma Pimp my ride, waarin auto's worden verbouwd en ingericht op de manier van pooierbakken. Pimpen is dus een nieuw woord voor opknappen. En inmiddels gaat het al lang niet meer over auto's alleen. Zo lees ik ergens op Internet: "Klopt, kleuters op gepimpte driewielers zijn ook al een dagelijks verschijnsel geworden..." Elders wordt gerept van filmsterren die gepimpte jeans verkopen op Internet. En bij een huifkarrentocht lees ik het lokkertje "Rijden op gepimpte pony's". Dat zijn dan door de kinderen zelf versierde pony's. Op X-power.be hebben ze het zelfs over een "vette übergepimpte wagen" (zie ook Week 6 van dit jaar). En op het Groningse festival Noorderzon kon je per gepimpte rollator het Noorderplantsoen door. Af en toe kom ik de vorm "oppimpen" tegen, geheel analoog aan opknappen, opkalefateren, opleuken, opdoffen, opdirken etc. Ik denk dat die vorm, nu nog minder gebruikelijk dan pimpen, de toekomst heeft. Je zou ook kunnen zeggen dat oppimpen onze geheel eigen Nederlandse gepimpte versie van pimpen is.

Week 29: 16 - 22 juli 2006

René Froger

Adjectieven die van eigennamen zijn afgeleid hebben meestal een affix: freudiaans, rotterdams, sadistisch. Ook woorden als unrovian en behiddinken uit deze rubriek hebben affixen. Hoe zouden we anders ook moeten weten dat we geen naam, maar een adjectief voor ons hebben? Welnu, soms zijn er andere aanwijzingen, zoals bepalingen van graad, die horen bij een adjectief, en niet bij een naam: "Knipogen is ordinair; knipogen is net even te 'René Froger'." (Avantgarde, juli 2006, blz 34) Hier doet het woordje te belangrijk werk. U kunt zelf het verschil waarnemen: vergelijk maar eens Gordon is René Froger met Gordon is te René Froger. De eerste zin is onwaar, maar over de tweede kunnen we twisten.

Week 28: 9 - 15 juli 2006

Verhufteren

In het Algemeen Dagblad van 12 juli 2006, blz. 11 lees ik: "Dat de maatschappij verhuftert, wisten we al." Ja, dat wisten "we" al, want het wordt vaak geroepen, op basis van dit of dat incident. Maar is het ook echt zo? Ben ik bijvoorbeeld een grotere hufter dan mijn vader, en was die weer een graadje erger dan zijn vader? Als we inderdaad met zijn allen aan het verhufteren zijn, zou de meerderheid van mijn lezers die vraag voor zichzelf bevestigend moeten kunnen beantwoorden, even aangenomen tenminste dat we de onprettige waarheid onder ogen kunnen zien. Maar ik kan de vraag voor mezelf niet beantwoorden. Ik heb geen flauw idee. Wat we nodig hebben is een goede maat, een verhufteringsgraad, die precies aangeeft hoe erg het met ons gesteld is. Zouden we daar niet eens een AIO op moeten zetten? Dan kan het AD volgend jaar schrijven: "In de maand juli is de verhuftering in Nederland licht afgenomen van 13.4 naar 13.2 punten. Steeds meer hufters kiezen voor een strandvakantie in het buitenland."

Week 27: 2 - 8 juli 2006

Monosyllabicus

Wat kan niemand naar waarheid van zichzelf zeggen dat-ie is? O juist ja, u had het al geraden, een monosyllabicus.

Het Woord van de Week is weer terug op het hoofdkwartier in Nederland. Daarmee komt ook een einde aan de Engelse escapades van deze rubriek. Tenslotte staat het Nederlandse woordgebruik ons zoveel nader aan het hart. In het Dagblad van het Noorden van 6 juli 2006 gaat Henk Spaan in op een brief in Voetbal International van Edgar Davids, waarin hij Marco van Basten, de coach van het niet al te sprankelende Nederlandse elftal dat meespeelde in het bijna afgelopen WK, van repliek dient. Van Basten had op de vraag waarom Davids niet meespeelde geantwoord dat hij Jan Wouters toch ook niet had gevraagd. Dat was voor de gewoonlijk redelijk kalme Van Basten een tamelijk vileine opmerking. Na het matige spel van vooral het Nederlandse middenveld kan Davids per brief zijn gram halen. Spaan meent: "Deze brief is een stap voorwaarts, hoewel enigszins wijdlopig voor een monosyllabicus."

Balkenende-III gevoel

Het nieuwe kabinet Balkenende-III is rond. Het is een doorstart van Balkenende II, ditmaal zonder D66. De interviewer van het RTL-4 journaal van 6 jui 2006 vroeg een aantal bewindslieden of ze al het ware Balkenende-III gevoel hadden. Minister Kamp gaf ronduit toe dat hij het nog niet had. Dat vond ik een fascinerende mededeling. Hij heeft het betreffende gevoel nog niet, maar weet wel wat het is, hoe het aanvoelt, want anders zou hij niet zo stellig kunnen zeggen dat hij het in ieder geval nog niet heeft. Heeft u het Balkenende-III gevoel ook nog niet? Dan kunt u mij misschien uitleggen wat het is. Ik wil het zo graag weten.

Week 17: 23 - 29 april 2006

Ewe-turn

Het gebeurt niet elke dag dat mijn geboorteplaats Groningen prijkt op de voorpagina van de New York Times, maar vandaag (24 april) kun je toch echt lezen "Uut Grunn" op een foto met reclame voor Hotels.nl.

De Times schrijft met Angelsaksisch plezier in woordspelingen:

"The latest low-technology billboards along highways in the Netherlands are startling enough to prompt motorists to indulge in U-turns.

Or make that ewe-turns. These ads are walking, woolly flocks of bleating sheep. Early this month, Hotels.nl, a Dutch online reservations company, began displaying its corporate logo on royal blue waterproof blankets worn by sheep."

Doorknob moment

In deze rubriek heb ik al heel wat momentwoorden gesignaleerd. Elk moment verdient zijn eigen benaming. De aandachtige lezer zal zich nog wel bibbermoment, kippenvelmoment of zwaaimoment te binnen kunnen brengen. Maar wat is nu weer een deurknopmoment? In de Doonesbury krantenstrip van afgelopen zaterdag wordt het duidelijk gemaakt in de volgende dialoog:

Psychiater: Bro, that's what's known in the trade as a doorknob moment.
Patient: What's that?
Psychiater: It's when you say something insanely loaded just as you're leaving.

Week 16: 16-22 april 2006

Ever-aftering

Niet alleen zelfstandige naamwoorden duiken als nieuwe werkwoorden (zie vele vorige Woorden van de Week), maar zelfs bijwoorden beunen af en toe bij als werkwoorden. De New York Times van 20 april 2006, blz A26, schrijft over "prestigious ever-aftering in Brooklyn", een nieuwe trend onder Amerikaanse welgestelden. Na de McMansion (een nieuwbouwhuis voor een familie van 4 met 6 badkamers, 12 slaapkamers, een garage voor 8 auto's, etc.)en de extraformaat S.U.V. is er weer iets om op een protserige manier te laten zien dat je een goed inkomen hebt: een graftombe voor de hele familie en de volgende 12 generaties. Ik citeer: "Prices are $ 250,000 and up, way up, depending on extras like a meditation room, a granite patio and gilded marquee lettering." U begrijpt het, de regering-Bush heeft de belastingen voor de allerrijksten niet voor niets verlaagd. Die hebben het geld hard nodig om straks op stand te kunnen rusten.

Tomkitten

Het WvdW van week 41, 2005 was Tomkat, de populaire naam voor het paartje Tom Cruise en Katie Holmes, en nu heeft Tomkat een babietje, Suri genaamd. De media hadden haar allang voor de geboorte gedoopt als Tomkitten. Als er iets is waar de media geen genoeg van krijgen, is het hun eigen gevoel voor humor. Ik ben blij dat Suri nog geen kranten leest, of over het Internet surft.

Week 15: 9-15 april 2006

Franken-frock

Niet elke jurk op de rode loper heeft de instemming van de media. Het signaleren van modieuze wansmaak is inmiddels een vast onderdeel geworden van roddelbladen, roddelrubrieken op de TV en hun tegenhangers op het Internet. Hier is een citaat uit Celebrities Undressed (een onderdeel van MSN Entertainment): Did Ashlee Simpson take a wrong turn on her way to meet Twiggy in swinging '60s London and end up Down Under? The skinny-legged singer is an aquamarine mishmash as she hits the MTV Australia Video Music Awards in a far-more-flawed-than-mod minidress seemingly stitched together using Goldie Hawn's psychedelic getups from "Laugh-In," Dorothy Hamill's old skating outfits and a few crepe paper streamers left over from St. Patrick's Day. The result is a Franken-frock so frightening even Molly Ringwald's patchwork "Pretty in Pink" alter ego would say, "Honey, just buy something brand new."

Week 12: 19-25 maart 2006

Horse

Een van de meer opmerkelijke verschijnselen in de lexicografie is het gebruik van zelfstandige naamwoorden als werkwoorden. Dit gebruik is zeer algemeen en gaat gepaard met betekenisveranderingen die veel vergen van de kennis van de taalgebruiker. Ergens in de brieven van Oliver Cromwell uit de tijd van de Engelse burgeroorlog klinkt de waarschuwing "the King horseth his foot". Met enige kennis van de terminologie van de toenmalige oorlogsvoering valt dit wel te begrijpen. Weet u het al? Nee, het heeft niets te maken met het verschijnsel verpaarding (zie Woord van de Week, Week 30, 2005). Het heeft ook niets te maken met de voet des Konings. In een andere brief schrijft Cromwell: "he is discontented that Prince Rupert commanded away his foot." (Wie zou dat niet zijn, als iemand anders, al is het dan ook een Prins, zijn voet opdrachten gaat geven?) Foot en horse staan hier voor infanterie en cavalerie, respectievelijk, en als de Koning zijn voet paardt, moeten we dat lezen als: de Koning voorziet zijn infanterie van paarden, en converteert zo zijn infanterie in cavalerie.

Week 6: 5 - 11 februari 2006

uber-

Met het zeer populaire woord uber, ook wel gespeld als ueber or über, besluiten we de reeks van populaire nieuwe Duitse affixen in het Engels. Hoewel uber zich duidelijk gedraagt als een prefix van het type pseudo of mega, wordt het vaak als los woord gespeld. Het kan verbonden worden met substantieven, maar ook met adjectieven. Populaire bij de substantieven zijn onder meer ubergeek, uber dork, uber bitch, uber dwarf en ubernerd. Maar naast negatieve benamingen zijn er ook positieve, zoals uber babe, en uber stud, en ook neutrale termen als producer e.d. laten zich combineren met uber zoals: uber-producer Phil Ramone, uber-magician David Copperfield en uber political guru Ed Gillespie. Op het internet staat een studie over Xena, de vechtprinses van de gelijknamige tv-serie, getiteld Examination of Xena as Nietzsche's "Uberbabe".

Combinaties met adjectieven zijn onder meer ubercool, uber nice, en uber sexy. Het gebruik van uber als prefix valt gemakkelijk te dateren aan de hand van de krantenbestanden van Lexus Nexus, die geen vroegere voorkomens dan 1991 laten zien. De uitdrukking zal wel vrij kort daarvoor zijn ontstaan, en is nu niet meer weg te denken uit het moderne jargon. Een van de oudste voorkomens in dit materiaal zit in het volgende citaat, uit USA Today van 28 februari 1991: "Her heroines are a refreshing break from pop fiction's traditional leading ladies: those inevitably gorgeous, wildly wealthy uber-babes who juggle lovers while dominating Fortune 500 companies."

De grote populariteit van uber is inmiddels ook doorgedrongen in het Nederlands. Ik citeer maar even iets van het internet: "En ja hoor, Manon was dit jaar Uber netjes gekleed *al zeg ik hetzelf*...". En op metalfan.nl lees ik "In een uur tijd rost een überstrak death metal oeuvre voorbij dat begint met 'The Glorious Dead' en afgerond wordt met de Kraftwerk-cover 'Autobahn'." Wie kan nu nog met droge ogen volhouden dat het Duits geen ubercoole taal is?

Week 3: 14-20 januari 2006

-fest

Net als het vorige Woord van de Week, -meister, is ook -fest een voor Engelstaligen herkenbaar woord van Duitse origine. Zoals -meister lijkt op master, lijkt -fest op feast. Net als -meister, wordt -fest eigenlijk alleen gebruikt in samenstellingen, en niet als los woord. Zo heeft de New York Times van 9 november 2005 het over een sleazefest in verband met de campagne voor de gouverneursverkiezingen in New Jersey, waarin beide kandidaten nogal met modder hebben gegooid. Diezelfde krant heeft het op 4 december 2005 over een critterfest, of in goed Nederlands, een beestenbende:

NOW that the courts have given the go-ahead for New Jersey's second bear hunt in 35 years, let the real battle begin: animal-rights activists jumping up and down for the cameras, hunters on parade lugging around 600-pound bear carcasses, the usual overheated morality play (Critters good! Hunters bad!) in denim and camo.

But in many suburban areas, every week is a critterfest. Black bears! White-tailed deer! Canada geese! Wild turkeys! Coyotes! Raccoons! Beavers! Feral monk parakeets! Are coyotes good because they'll eat your deer or bad because they'll eat your Shih Tzu? Wisteria Lane or Wild Kingdom? Who can tell the difference?

In de New York Times van 12 december 2005 tenslotte wordt de 'Revengers' Tragedy' een "400-year old slayfest" genoemd. Een orgie van geweld. Echt populair is slugfest: net als slayfest een orgie van geweld, maar dan zonder noodzakelijke dodelijke afloop. Een politiek debat, maar ook een sportwedstrijd (met nadruk op het laatste onderdeel van dat woord)kan zo worden aangeduid. Maar een -fest hoeft niet een uit de hand gelopen "feest" te zijn. Een slaapverwekkende vertoning heet bijv. een snoozefest Welterusten!

2005

Week 48: 27 november - 3 december 2005

-meister

Het woord van deze week is geen woord, maar een suffix, of liever nog, een suffixoide: een woord dat op weg is een suffix te worden. Het is een woord van Duitse herkomst dat bezig is aan een enorme opmars in het meer informele en vrolijke deel van het Amerikaanse Engels. Vermoedelijk moeten we denken aan Jiddische roots, maar dat zal mij verder worst wezen. Het vormt de opmaat van een reeks Woorden van de Week gewijd aan maffe woordachtigen van Duits/Jiddische origine. De eerste keer dat ik -meister tegenkwam was ergens in de jaren tachtig, toen ik de betiteling schlockmeister las voor "shockjock" Howard Stern. Schlock is een jiddisch woord voor goedkope slechtgemaakte prullaria, en een schlockmeister is iemand die er aardigheid in schept om de mensheid onder te dompelen in een lauw bad van slechte smaak, een beetje zoals de VPRO dat vroeger in Nederland deed met Sjef van Oekel, Waldolala, e.d. Hoe tenenkrommender, hoe mooier. Helaas hebben we in het Nederlands nog geen woord voor dit soort lui, maar in Amerika, waar het sterft van de handelaren in slechte smaak, kon men er niet omheen. Ik citeer een titel van een overlijdensbericht uit de New York Times: Larry Buchanan Dies at 81, B-Movie 'Schlockmeister'.

Maar het is niet gebleven bij schlockmeister. Zo heb je groovemeister, ter aanduiding van een dj of een muziekproducent, spiffmeister, iemand die zorgt dat alles er piekfijn uitziet, sleazemeister, voor een smeerlap of iemand die viezigheid produceert, funkmeister (CNN, 9-12-2003: "Funkmeister George Clinton arrested"), en barfmeister. Ik citeer: "My geriatric cat (let's call him "Barfmeister") spewed all over my freshly made bed, right as I was about to crawl between the sheets." (http://thelipstickchronicles.typepad.com/the_lipstick_chronicles/2005/06/bad_carma.html).

Week 47: 20 november - 26 november 2005

Doorbuster

Dit is de week van Thanksgiving in de Verenigde Staten. Na het gezamenlijk verorberen van een kalkoen op donderdag is het tijd voor Black Friday: de dag waarop velen beginnen met het afwerken van de verlanglijstjes voor de Kerst. Waarom Black Friday? Omdat iedereen die dag om vijf uur in de ochtend klaar staat om de winkels te bestormen. Speciale aanbiedingen, het beginsel van eerst komen = eerst malen, en extra vroege openingstijden leiden tot een algehele inkoopgekte. In Michigan, waar ik deze week was, werden mensen onder de voet gelopen bij een Walmart. De speciale aanbiedingen, zoals Toshiba laptops voor $ 199, worden doorbusters genoemd, en sommige mensen nemen die term tamelijk letterlijk.

Week 46: 13 november - 19 november 2005

Lifetimey

Soms valt het nog niet mee om de betekenis van een woord aan te geven. Neem nou het woord van deze week, aangetroffen in de filmsectie van de Philadelphia Citypaper (November 10, 2005, p 42): "The performances are sharp, but the plots lean toward the Life-timey."

Eerst dacht ik dat het woord iets te maken had met de Time-Life boekenseries, u kent ze wel, die boeken met veel foto's en weinig tekst, waar u zich op kunt abonneren om vervolgens elke maand iets te ontvangen over verdwenen beschavingen, de Tweede Wereldoorlog, of de Wonderen der Natuur. In Nederland had je vroeger Lekturama met een vergelijkbare missie. Maar nee, er staat toch echt Life-timey, niet Time-lifey. De moderne lexicograaf heeft gelukkig de beschikking over Google, en tot mijn verrassing vond ik al dadelijk 138 vindplaatsen van dit woord. Vrij snel werd duidelijk dat het woord een licht negatieve lading heeft. Dat werd al gesuggereerd door het woordje but in het bovenstaande citaat, maar ook door diverse plekken waar het onmiddellijk wordt voorafgegaan door het veelzeggende bijwoord too. Andere vindplaatsen wezen op een verband met het televisienetwerk Lifetime, dat veel zelfgemaakte en al dan niet waargebeurde films uitzendt in het genre waarvoor het Duits de onvolprezen term Problemfilm heeft uitgevonden: tieners die uit de band springen en de wanhopige ouders die dat allemaal moeten meemaken; lieve vrouwen met vreselijke schoonmoeders; dappere moeders van kinderen met een levensbedreigende ziekte, etc. Voor zover ik weet is Lifetime vooralsnog het enige televisiekanaal dat een adjectief heeft opgeleverd. Lifetimey lijkt me een waardige tegenhanger voor het Nederlandse vertrossing.

Week 42: 16 oktober - 22 oktober 2005

Unrovian

Miles O'Brien, de anchorman van American Morning, het ontbijtprogramma van CNN, houdt van woorden. Af en toe zie je hem een woord op zijn tong proeven. Hmm, een lekker woordje. Deze week waren de capriolen van Karl Rove (heeft hij al dan niet de naam gelekt van CIA-agente Valerie Plame?) weer eens in het nieuws. De regering-Bush lijkt het spoor een beetje bijster, met federaal gestuntel na orkaan Katrina en een nominatie voor het Hooggerechtshof die ook in eigen kring bijzonder slecht is gevallen (Harriet Miers). De alles bestierende hand van macht-achter-de-troon Karl Rove wordt duidelijk gemist in wat O'Brien betitelde als unrovean episodes. CNN publiceert een transcript van elke uitzending op de website, waaruit ik een stukje citeer [uitzending maandag 17 oktober 2005]:

M. O'BRIEN: [..] Those are very unRovian episodes.

ALLEN: Well, you're right. That's a great -- a great word for the choice of Ms. Miers. It certainly...

M. O'BRIEN: You can use it, unRovian. I like -- yes.

Week 41: 9 oktober - 15 oktober 2005

Tomkat

Uit de grammatica van het Sanskriet komt de term dvandva-samenstelling voor een combinatie van twee woorden om een tweetal of twee-eenheid aan te duiden. Voorbeelden zijn Boedapest (samengroei van de steden Boeda en Pest, elk aan een andere kant van de Donau), Hoogezand-Sappemeer, hink-stap-sprong (ok, dat zijn er drie, maar het idee blijft eender), en Tsjecho-Slowakije. In het Sanskriet worden al duizenden jaren zulke woorden gemaakt, zoals Mitravaruna, een term voor de beide goden Mitra en Varuna. Van recenter origine zijn combinaties ter aanduiding van stelletjes, met name showbiz-paren. Tomkat is de aanduiding voor het nieuwe paartje Tom Cruise + Katie Holmes. Voor andere paren wordt ook wel een blend gebruikt van beide namen, zoals Bennifer (Ben Affleck + Jennifer Lopez, nu Ben Affleck + Jennifer Garner), en Brangelina (Brad Pitt + Angelina Jolie). Het eigenaardige doet zich hierbij voor dat het vaak niet het tweetal is dat wordt aangeduid maar de relatie. "The rollercoaster that was Bennifer" om eens een website te citeren. In een tijd dat orkanen namen krijgen, mogen relaties niet achterblijven.

Week 40: 2 oktober - 8 oktober 2005

Cajun papercut

De orkanen Katrina en Rita blijven het Amerikaanse nieuws domineren. Elke dag brengt CNN berichten van ravage, van mensen die hun familie zoeken en van de opruimwerkzaamheden die gaande zijn. Veel omgewaaide bomen en afgewaaide takken, zodat mannen met motorzagen volop werk hebben om Louisiana en Mississippi weer netjes te krijgen. Gelukkig zijn er veel van zulke mannen in het diepe zuiden. Een CNN-verslaggever noemde in dit verband de uitdrukking cajun papercut voor een ongelukje met de motorzaag. U begrijpt het, Cajuns snijden zich niet aan scherpe randjes bij het dichtplakken van enveloppen, maar pakken het wat grondiger aan.

Week 38: 18 september - 24 september 2005

Awol

Orkaan Katrina blijft hier nog wel even in het nieuws. Dat er verkiezingen zijn geweest in Duitsland ontgaat iedereen. Om van prinsjesdag nog maar te zwijgen. Nu krijgen de agenten ervan langs die in de duistere dagen na Katrina niet kwamen opdagen, omdat ze het wat te link vonden in New Orleans. "They went AWOL" zegt een politieman op het nieuws,en met awol-cops wil hij niets meer te maken hebben. Ontslaan die hap. Er werken nu 200 AWOL-agenten in een warenhuis aan het distribueren van goederen. Ze mogen niet meedoen met de normale politiewerkzaamheden omdat hun collega's ze hebben uitgekotst. AWOL. Absent With Out Leave.

Week 37: 11 september - 17 september 2005

Blame game

Het Woord van de Week heeft zijn hoofdkwartier tijdelijk verplaatst naar Swarthmore, PA, een slaperig universiteitsstadje in de US of A. Daarom zal er de komende tijd wat meer aandacht zijn voor de eigenaardigheden van het Amerikaanse Engels, en wat minder voor het Nederlands van nu. Afgelopen week heeft orkaan Katrina verwoestend huis gehouden in Louisiana en Mississippi en de regering heeft naar de mening van vrijwel iedereen niet tijdig ingegrepen om de gevolgen van de ramp in toom te houden. De regering-Bush doet de gerechtvaardigde kritiek af als een "blame game". De term is niet nieuw, maar is de laatste dagen wel erg vaak gevallen in kranten en op de televisie. Omdat het rijmt, bekt het lekker weg, en het klinkt nog eens moreel hoogstaand ook: "I am not playing the blame game." Maar het hoofd van FEMA, de hulporganisatie die zo opzichtig faalde, is al de laan uitgestuurd. Misschien is het toch geen spelletje.

Raging Cajun

Een andere rijmende uitdrukking (eveneens niet nieuw) werd toegepast op generaal Honore, die de orde in New Orleans moest herstellen, nadat plunderaars, brandstichters en verkrachters de stad onveilig hadden gemaakt na afloop van Katrina. De media vielen als een blok voor deze John Wayne-figuur, die recht voor zijn raap zei waar het op stond.

Week 31: 31 juli - 6 augustus 2005

Waterhork

In de zomer gaan we wat meer naar buiten. Het onvermijdelijke gevolg is dat we elkaar dan tegenkomen. En dat is niet altijd een pretje. In de zomer van 2003 waren de zgn. scooterhufters in het nieuws, ditmaal zijn het de waterhorken. Ik citeer uit Trouw, 30 juli 2005, p 2: "Ondanks uitgebreide voorlichting, een snelheidslimiet en verwijdering bij hufterig gedrag, blijft recreatieplas de Gouden Ham slachtoffer van waterhorken."

Een van de horken heeft in die recreatieplas een meisje overvaren met zijn speedboat. Ze is verdronken. Mensen zijn fragiel en sterfelijk, maar horkerigheid is onuitroeibaar.

Week 30: 24 juli - 30 juli 2005

Verpaarding

De opkomst van de paardenhouderij als belangrijke bedrijvigheid op het platteland heeft bij sommige alarmistisch ingestelde lieden geleid tot het maken van het misprijzende werkwoord verpaarden. De afgeleide vorm verpaarding komt o.m. voor in een voordracht van ir. J.T.G.M. Koolen, "Het paard als nieuwe economische drager van het platteland", op het Nationaal Paardencongres 'Paard en plattelandsontwikkeling', georganiseerd door de Sectorraad Paarden, op 4 april 2005 te Utrecht.

Naar aanleiding van de krantenkop "Het platteland verpaardt" kwam de internetrubriek dichtophetnieuws.nl met het volgende gedicht:

Overal beestjes

De stad verkat, de straat vercaviaat,
het bos vervost, de sloot verwatervloot,
de kust vermust, mijn site verpapegaait,
de lucht vermugt, ons land verolifant.

Wie doet er met me mee? 't Is even mieren,
maar wel heel leuk, je wereldje verdieren

Week 28: 10 juli - 16 juli 2005

Blokrijden

In de Sp!ts van 15 juli wordt het nieuwe begrip blokrijden geïntroduceerd:
"Rijkswaterstaat heeft een nieuw wapen ingezet tegen files. In het oosten van het land voert de dienst een proef uit met het zogenoemde blokrijden. Een auto van Rijkswaterstaat gaat midden op de weg rijden zodra een file dreigt te ontstaan. Alle voertuigen daarachter houden dan een constante snelheid aan."

Als ze dat niet blijken te doen, zal Rijkswaterstaat de proef wel staken, neem ik aan. Alleen jammer van die blokrijder.

Week 27: 3 juli - 9 juli 2005

En-en-generatie

Volgens het Vlaamse tijdschrift Knack (6 juli 2005, Weekbijlage, p 36) beleven we nu de tijd van de en-en-generatie, de generatie die alles wil en niet kan kiezen. Studenten willen tegenwoordig naast studeren ook veel werken, en op vakantie, en uitgaan, enz. Geen wonder dat ze af en toe een werkstuk van het internet moeten plukken, om voor alles tijd over te houden. Vrouwen willen een baan en kinderen, en daarnaast ook nog een leuk leven. Mannen willen een vrouw en een vriendin, een baan en hobbies. En een auto, misschien ook een hond, of kinderen. Vroeger hoorde je nog wel eens van die ouderwetse onzin als:de keuzes die je maakt bepalen wie je bent. Als dat waar is, dan is de en-en-generatie dus helemaal niemand.

Week 26: 26 juni - 2 juli 2005

Referendummoe

Terwijl Europa nog nasiddert van de gevolgen van het Nederlandse "nee" tegen het voorgestelde Europese verdrag over de EU-grondwet(vgl. ook Week 22 van Woord van de Week), maakt Groningen zich op voor alweer een nieuw referendum, over de herinrichting van de oostkant van de Grote Markt. Nadat de burgers van Groningen zich via een eerder referendum tegen een herinrichting van de noordzijde verklaard hadden, probeert het gemeentebestuur nu dan maar de oostzijde aan te pakken. Ditmaal lijken zij de burgerij mee te krijgen, maar, zoals het Dagblad van het Noorden afgelopen zaterdag wist te melden, de strijd is nog niet gestreden. De tegenstanders van de dure plannen winnen terrein. Beide kampen zetten aan voor een laatste krachtsinspanning, en de Groningers, die zijn, volgens datzelfde Dagblad, nog lang niet referendummoe.

PS [30 juni]: De Groningers waren kennelijk wel moe, want het referendum is ongeldig verklaard wegens te geringe opkomst.

Omroepoloog

Het omroepbestel moet (weer eens) op de schop. Sylvain Ephimenco merkt hierover op in zijn column in Trouw (28-6-2005): "Niet alleen ben ik geen omroepoloog, maar ik begrijp al een eeuwigheid niets van de structuur van de Nederlandse televisie." Inderdaad, wie wel. Soms denk ik wel eens dat we het omroepbestel zo moeten laten om zijn inmiddels grote museale waarde. Als een levende herinnering aan de gloriedagen van het verzuilde Nederland.

Week 25: 19 juni - 25 juni 2005

Semantisch

Semantiek, oftewel betekenisleer, is mijn specialisme. Op dat terrein doe ik veel van mijn onderzoek, en heb ik een groot NWO-project geleid in het verleden. Het is een respectabel onderdeel van de taalkunde, en vrijwel iedere taalkunde-opleiding rekent semantiek tot zijn kerngebieden. Ik was dan ook niet gesticht over de column van Diederik Zijderveld in Hypothese (no 12-3, 2005, p 23), het tijdschrift van NWO (u weet wel, de Nederlandse onderzoeksfinancier), , waarin ik de volgende passage las: "Is dit nu een semantische discussie en daarmee onbelangrijk?"

En daarmee onbelangrijk! Dat ik dit een domme opmerking vind, zult u wel geloven. Daarom citeer ik nu even iemand die er niet van verdacht hoeft te worden ambtshalve de semantiek een warm hart toe te dragen omdat hij nu eenmaal zijn brood er mee verdient, maar een medische wetenschapper in een publicatie over dermatologie (cf. J.H. Dirckx, Mere semantics. Dermatopathology: Practical & Conceptual 1995; 1;56-7).

"It would seem self-evident that meaning lies at the heart of communication. [..] Hence, it is hard to see the point of view of those who dismiss serious inquiries into the meaning of words and phrases as merely semantic, as if meaning were but a peripheral or trivial concern with respect to the use of language. How does it happen that a word referring to the science of meaning has such strong connotations of irrelevance and even frivolity?...

"Any investigator, theorist, or educator who cannot be troubled to choose and use words with caution and discretion incurs the suspicion of being equally negligent in making and recording observations, gathering and sorting facts, setting up and testing hypotheses, and drawing valid deductions from premises. Similarly, anyone who scorns the "merely" semantic facets of a subject as unworthy of serious consideration, or as somehow peripheral to the issues and their expression and discussion, confesses to a sadly distorted scale of values, a deficient sense of how language works, and in fact an utter failure to appreciate the meaning of meaning."

Ik kan alleen maar hopen dat wat "self-evident" is voor een dermatoloog, ooit ook begrepen wordt door de heer Zijderveld.

Week 22: 29 mei - 4 juni 2005

Ja-kamp

Deze week mogen de Nederlanders en de Fransen hun mening te kennen geven over de nieuwe Europese grondwet. De Fransen hebben al een hardgrondig Non! laten horen, de Nederlanders zijn morgen, 1 juni, aan de beurt. Het eigenaardige verschijnsel doet zich voor dat de regering en de grote oppositiepartijen gezamenlijk voor zijn, maar het Nederlandse volk in meerderheid tegen (volgens de peilingen). De Franse uitslag was een opsteker voor de neezeggers, maar, zoals de hoofdpagina van Trouw (31 mei 2005) kopt: "Ja-kamp vecht moedig door."

Week 21: 22 mei - 28 mei 2005

Drafduisternis

Het Dagblad van het Noorden van 25 mei 2005 (blz 17) kopt: Eenrum stralend lichtpunt in drafduisternis.

Het gaat niet goed met de harddraverij. Wanneer bent u het laatst geweest? Juist, dat dacht ik al. En wanneer het niet goed gaat, heerst er duisternis. Niet zomaar duisternis, want de zon blijft gewoon schijnen, maar drafduisternis. Behalve dan in Eenrum, de fonkelende ster in het firmament van drafduisternis.

Huisartsenpijn

Neerlands bekendste huisarts Rob Oudkerk beschrijft in de Sp!ts van 25 mei 2005 het leed dat de huisartsen deze week doet grijpen naar het stakingswapen. Ook Rob zelf gaat staken. Hij wil niet aan de leiband lopen van zuinige verzekeraars die elke rekening driedubbel controleren. Ziekenhuisbazen en verzekeringsdirecteuren mogen royaal leven van de zorgmiljarden, maar huisartsen moeten elk dubbeltje verantwoorden. "Ook daar zit huisartsenpijn," aldus Rob Oudkerk.

Week 17: 24 april - 30 april 2005

Hangbejaarden

Ik citeer uit de Sp!ts van 27 april 2005, blz. 1:

OUDE PEKELA - Groepjes 'hangouderen' die het publiek in winkelcentrum De Helling in Oude Pekela bekeken, worden daar voortaan geweerd. Volgens de gemeente waren de hangouderen een doorn in het oog voor winkeliers en publiek. Komen de 'hangbejaarden' daar alsnog samen, dan riskeren ze een boete.

Deze week staat in het teken van de begrafenis van paus Johannes Paulus II. Een Belgische website merkt naar aanleiding hiervan het ontstaan van een geheel eigen taalkundige problematiek op:

"Pauswoorden

Het overlijden, de begrafenis en de opvolging van de paus roepen allerlei taalvragen op. Moet 'paus' bijvoorbeeld met een hoofd- of een kleine letter worden geschreven? Wat is precies een 'camerlengo'? En schrijf je in het Duits nu 'Papst' of 'Pabst'? De websites van De Standaard en Der Spiegel geven antwoord."

Week 10: 6 - 12 maart 2005

Kiesburgemeester

Deze week lijkt de PvdA de voormalige paarse vrienden van D66 een flinke schop in de kroonjuwelen te willen geven, door toch maar af te zien van de gekozen burgemeester. Of, zoals de Sp!ts van 7 maart het met niet te evenaren bondigheid weet uit te drukken in zijn kop: "Kiesburgemeester onzeker". Wel een leuk woord: kiesburgemeester i.p.v. gekozen burgemeester. De PvdA is nu de gebeten hond bij D66 ("ze hebben daar te veel burgemeesters rondlopen die nooit een verkiezing zouden winnen", aldus Boris - hoezo zijn de druiven zuur? - Dittrich), of, zoals Sp!ts het met meesterlijke eenvoud zou zeggen: de bijthond.

Week 8: 20 - 26 februari 2005

Biermoeheid

De Sp!ts van 23-2-2005 meldt, mede naar aanleiding van de winst- en omzetcijfers van Heineken en Grolsch: "Brouwers voelen biermoeheid." De bieromzet loopt wat terug. Reden: Nederland is biermoe. Niet zat van bier, nee, want dan zou het met die omzet nog wel eens snor kunnen zitten, maar moe van bier. In mijn koelkast staat nog een flesje. Soms kijk ik er naar of de houdbaarheidsdatum al voorbij is. Tot zo lang blijft hij in de koelkast staan. Daarna mag ik hem weggooien. Want opdrinken, daar ben ik gewoon TE moe voor.

Week 7: 13 - 19 februari 2005

Literatuurschennis

De Max Havelaar van Multatuli is bewerkt voor toneel, en gaat binnenkort op toernee door Nederland. Daarbij moest de oorspronkelijke roman, zoals het zich laten denken, stevig onder het mes. De recensent van Trouw (14-2-2005) kan het resultaat wel waarderen, maar, voegt hij toe: Natuurlijk is deze "Max Havelaar" literatuurschennis.

Week 6: 6 - 12 februari 2005

Koekoorlog

Ten gevolge van de prijzenslag tussen de supermarkten is er nu zowaar een koekoorlog uitgebroken tussen de winkelketen Albert Heijn en de koekleverancier Peijnenburg, die met lede ogen aanzag hoe zijn produkten inzet werden in de prijzenslag, en daardoor in prijs kelderden. Peijnenburg besloot geen ontbijtkoek meer te leveren aan Albert Heijn, die op zijn beurt direct naar de rechter stapte om levering af te dwingen. Maar de koekebakker won het kort geding en daarmee de eerste slag in de koekoorlog. Albert Heijn gaat in hoger beroep. Ze blijven happen naar Peijnenburg bij de Albert Heijn.

Week 4: 16 januari - 22 januari 2005

Caravanliberalisme

[Met dank aan Jan-Willem Navis.] Deze week staat er wat zwaardere kost op het programma: een politieke term uit de koker van de Groninger filosoof Martin van Hees. Ik citeer van de website van de RUG: "Premier Jan Peter Balkenende roept al sinds zijn aantreden om een groot debat over normen en waarden. [..] Het klinkt misschien vreemd, maar Balkenende blijkt de laatste maanden groot voorvechter van het liberale gedachtegoed. Twee belangrijke liberale uitgangspunten komen in de aanloop naar 'zijn' discussie over normen en waarden duidelijk naar voren. Ten eerste staat de rechtsstaat niet ter discussie; die is ooit duur bevochten en moet intact blijven. En ten tweede wijst de premier op het feit dat de overheid weinig kan doen; burgers moeten zelf hun handen uit de mouwen steken en verantwoordelijkheid nemen voor de Nederlandse samenleving.

Caravanliberalisme

Die verantwoordelijkheid van individuele burgers raakt volgens Van Hees nogal eens ondergesneeuwd door wat hij het 'caravanliberalisme' noemt: ‘Veel mensen denken dat vrijheid alleen belangrijk is, omdat het betekent dat je je behoeften beter kunt bevredigen. Hoe meer vrijheid, hoe meer spulletjes je kunt kopen. Met andere woorden: iedereen een caravan! Dat klopt niet. Vrijheid gaat over iets anders dan het wel of niet kopen van die nieuwe Volvo, het gaat om méér dan een inhoudelijke beslissing. Het gaat om de vraag waaróm die vrijheid zo belangrijk voor ons is.'"

Tot zover Van Hees. Afgelopen zomer, rijdend door zonnig Frankrijk, deden we in de auto het caravanspelletje: elke keer als we een caravan inhaalden, keken we of het een Nederlander was, of een willekeurige andere Europeaan. Uiteindelijk bleken de Nederlanders de rest van Europa met een verhouding van 2 tegen 1 te verslaan. Het komt mij dan ook voor dat Van Hees zijn metafoor niet zonder goede reden gekozen heeft. Als er in Nederland een voedingsbodem is voor liberalisme, dan toch zeker in de eerste plaats voor caravanliberalisme.

Week 3: 9 januari - 15 januari 2005

Mag-ik-u-iets-vragen-meisjes

Columnist Herman Sandman beschrijft als volgt de januari-stemming in de Groninger Gezinsbode van 19-1-2005: "Haastig zoekt het volk zich een weg, blaffend en snauwend tegen de zwervers en de mag-ik-u-iets-vragen-meisjes." Ik moet bekennen dat ik zulke meisjes ook wel eens kortaf bejegen, of strak een andere kant uitkijk als ik aan eentje voorbijloop. En dat terwijl het vaak best leuke meisjes zijn, die me ook nog eens een keer iets "mogen" aanbieden van hun baas. Een abonnement op de Volkskrant, of Tele-2, misschien wel kaartjes voor de huishoudbeurs. Ik weet ook niet wat mis is met me. Nee, ik wil geen maand lang gratis de Volkskrant, nee, ik wil geen lagere telefoonrekening, nee, geen huishoudbeurs, sis ik tussen mijn tanden terwijl ik nog wat sneller doorloop. Januari in Groningen. Breek mie de bek nait oopm.

Knuffelallochtoon Eveneens in Groningen heeft knuffelallochtoon en rapper Ali-B de prijs voor het grootste poptalent van 2004 gekregen. Het is tenslotte niet niets wat deze sympathieke jongen het afgelopen jaar heeft gepresteerd. In zijn eigen bescheiden woorden: "Ik heb meer gedaan voor de multiculturele samenleving dan twee kabinetten samen."

Sms-analfabeet De Sp!ts van 18-1-2005 herinnert me eraan dat je nog zo geletterd kunt zijn, ja zelfs een hoogleraar aan een faculteit der letteren, en toch niet meer dan een sms-analfabeet. Iemand die niet weet dat je "Wacht effe" schrijft met 3 letters, een cijfer en een spatie.

2004

Week 51: 12 december - 18 december 2004

Uitvaarttoeristen

We blijven met het Woord van de Week nog even in Bernhardsferen. Met dank aan Jan-Willem Navis, die dit woord signaleerde in de Telegraaf van 13 december 2004:

Nieuwe Kerk trekt duizenden uitvaarttoeristen

DELFT - Zeker 15.000 mensen hebben zondag urenlange wachten en ijskou getrotseerd voor een bezoek aan de Nieuwe Kerk in Delft. De kerk was tussen 10.00 uur en 20.00 uur open voor het publiek dat de pracht en praal na de bijzetting van prins Bernhard nog wilde aanschouwen.

In de Nieuwe Kerk klonk de hele dag orgelmuziek. Alle bloemen lagen er nog en de grafkelder was nog open, maar afgesloten met gordijnen. Daardoor hadden de bezoekers van de kerk wel zicht op de trap naar de laatste rustplaats van onder anderen prins Bernhard.

De eerste bezoekers stonden al om kwart over acht op de Markt. Rond het middaguur was de wachttijd opgelopen tot vier uur. Later op de dag liep de wachttijd voor de kleumende wachtenden terug tot drie uur. Een woordvoerder van de politie noemde de belangstelling "overweldigend" en " ver boven de verwachting". Het publiek bestond voor het belangrijkste deel uit ouderen.

Kleren van de Keizerplannen

Samenstellingen vereisen enige kennis van de wereld, de culturele context, en de talige context. Soms moet je een sprookje kennen om een woord te kunnen begrijpen. Pamela Downing haalde in Language (1977) het voorbeeld aan van een pea princess, volgens haar informant een echte prinses, die een erwtje kan voelen door een stapel matrassen heen, zoals in het sprookje van Andersen. Vandaag heb ik weer zo'n woord dat alleen voor lezers van het werk van Andersen te begrijpen is. De Groninger Stadskrant van 15 december 2004 geeft het woord aan het gemeenteraadslid Fleur Woudstra, die geen fiducie heeft in de plannen van het College van B en W om de oostzijde van de Grote Markt opnieuw in te richten. "De afgelopen jaren is al voor 1,8 miljoen aan loze plannenmakerij in 't daip gegooid. Allemaal Kleren van de Keizerplannen." Daar kan "Keizer" Willem Smink het mee doen.

Week 49: 28 november - 4 december 2004

Bernhardcritici

Van de doden niets dan goeds. Of, om een andere uitdrukking te gebruiken: we weten van de prins geen kwaad. Deze week is Prins Bernhard, alias Z.K.H. prins Bernhard Leopold Frederik Everhard Julius Coert Karel Godfried Pieter, prins der Nederlanden, prins van Lippe-Biesterfeld overleden, maar louter goeds wordt er toch niet over hem geschreven of gezegd. Hij was een kleurrijke man, lees ik, een levenslustige man, een man met veel goede en een aantal minder goede eigenschappen. Een man die veel voor ons land betekend heeft, zeggen sommigen, en daar uitstekend voor betaald werd, voegen anderen daaraan toe. Een man die meehielp ons land te bevrijden van de nazi's, na aanvankelijk zelf lid te zijn geweest van het National-Sozialistische Flieger Korps en de Reiter-SS. Toch is het beeld in de media, ondanks alles, redelijk positief. De prins was geliefd ondanks zijn gebreken, misschien wel klammheimlich mede om zijn zwakheden. Hij was charmant, al kon hij ook ondiplomatiek zijn, hij genoot zichtbaar van het leven dat hij leidde. En van zulke mensen houden we vaak toch meer dan van onkreukbare chagrijnen of geblazerde saaie pieten - wat de Amerikanen zo fraai noemen: stuffed shirts.

Trouw (van 2 december 2004) schrijft over Bernhards voorliefde voor snelle auto's (waarvan hij er vier in de prak heeft gereden), in het bijzonder de bolides van Enzo Ferrari, en meldt: "Volgens Bernhard-critici leeft de prins zijn passie voor snelheid niet alleen uit op het circuit." Bernhardcritici is een mooie ietwat Duitsachtige samenstelling. Het Nederlands mijdt, veel meer dan het Duits, samenstellingen met eigennamen als linkerlid. Een uitzondering vormen o.a. eigennamen die voor een min of meer generisch instituut staan, zoals Sinterklaas in het woord van vorige week, en als u wat verder door de jaargangen van Woord van de Week bladert komt u nog wel een paar gevallen tegen. Duitsers kunnen rustig een vriend van de bondskanselier een Schröderfreund noemen, waar Nederlanders toch maar kiezen voor een omweg: vriend van Schröder. Maar het lijkt alsof onze taal in dit opzicht zijn schroom wat aan het verliezen is, getuige de opkomst van woorden als Romereis.

Week 48: 21 november - 27 november 2004

Sinterklaasvriendelijk

Het schijnt dat de Nederlandse steden nogal verschillen in de aandacht die ze schenken aan het Sinterklaasgebeuren. Zo heeft de werkstad Rotterdam geen tijd voor dergelijke flauwekul. Ik citeer Trouw, 23-11-2004: "De havenstad is de minst sinterklaasvriendelijke gemeente in Nederland. Dat blijkt uit een onderzoek van de Vereniging tot Behoud van Sinterklaas (VBS) dat gisteren is gepubliceerd." Leefbaar Rotterdam schijnt bovendien nogal Pietvijandig te wezen, heb ik wel eens horen fluisteren.

Week 47: 14 november - 20 november 2004

Toptienisering

We leven in een tijd van nationale zelfreflectie. Columnisten maken overuren. Zijn we nog wel dat tolerante, liberale, en vooral kalme landje waar nooit iets gebeurt? Dat landje dat zich graag aan anderen ten voorbeeld stelt, en waar het buitenland vaak met enige afgunst naar keek. Nu scholen en moskeeën in brand staan en alom moslimterroristen worden opgepakt lijkt dat beeld voorgoed achterhaald. Juist op dit moment zendt de KRO een televisieserie uit met de titel "De grootste Nederlander" en mag het volk kiezen wie bij uitstek de idealen en het streven van de Nederlanders vertegenwoordigt. Pim Fortuyn staat momenteel op kop. In een commentaar op deze programmareeks, gisteren op Radio 1, noemde een historicus de verkiezing van de grootste Nederlander de "toptienisering" van de geschiedenis. Wie wel eens naar programma's als de Top 1000 aller tijden e.d. luistert, weet dat dit proces meestal bagger oplevert. Bohemian Rhapsody en Pim Fortuyn.

Week 45: 31 oktober - 6 november 2004

Welzijnsmoleculen

Met de moord op Theo van Gogh en de dood van Gerrie Knetemann is dit geen bijzonder leuke week. Tijd voor iets positiefs (met dank aan Gerrit Jan Kootstra die me op dit woord wees). Wat dacht u van welzijnsmoleculen? Misschien nog nooit van gehoord? Ze komen uit een potje van de firma L'Oreal, waarin u een "huideuforiserende creme met feelgoodtextuur" kunt aantreffen. Ik citeer maar even deze website:

"Een blij gezicht, de welzijnsmoleculen zweven om het potje. De nieuwste gezichtscrème van L'Oreal heet Happy Derm. Happy Derm is een superhydraterende en huideuforiserende creme met een feelgoodtextuur en welzijnsmoleculen, fyto-dorfinen, uiteraard gepatenteerd."

Week 44: 24 oktober - 30 oktober 2004

Asobak

Dankzij de Nijmeegse Groenlinks-fractie was deze week de "asobak", alias sports utility vehicle, in het nieuws. De fractie probeerde deze uit de kluiten gewassen voertuigen uit de binnenstad te weren. Tevergeefs, naar het zich laat aanzien. Een kleurrijk synoniem is PC Hoofttractor. Wat nog ontbreekt is een liefkozende benaming van de hand van voorstanders van dergelijke wagens.

Week 43: 17 oktober - 23 oktober 2004

Houthakkersmelk

Een laatdunkende term voor melk geleverd door boeren die bijverdienen als landschapsbeheerder, duidelijk afkomstig uit een ander deel van de melkveehoudersbranche (zie Trouw, 19-10-2004). Schijnt best lekkere melk te zijn, overigens. Naast houthakkersmelk is er ook houthakkersvoetbal, in Nederland vaak geassocieerd met Feyenoord. Beuken, schoffelen, en dan snoeihard uithalen. Eigenlijk best een leuk soort voetbal, overigens.

Week 41: 3 oktober - 9 oktober 2004

Melodraak

In de Sp!ts van 7 oktober spuwt de filmrecensent als volgt zijn gal over de regisseur van de romantische film The Notebook: "Over de ruggen van seniele bejaarden heen wil hij de laatste druppel drama uit zijn plot persen en belandt zo echt in het land der melodraken." En kijk eens hoe deze recensent ons eerst onthaalt op een dubbele alliteratie alvorens zijn volzin te bekronen met een nieuw woord.

Doejongeren

In diezelfde Sp!ts tref ik nog een ander fraai woord aan, gelanceerd door staatssecretaris Clemence Ross-van Dorp: "Ik wil doejongeren in plaats van hangjongeren." Het schijnt dat overal in het land zich groepen van doejongeren aan het formeren zijn om gehoor te geven aan deze oproep van de bewindsvrouw. Ze beraden zich nog over de vraag wat ze zullen gaan doen.

Week 40: 26 september - 2 oktober 2004

Eikelin

Sommige woorden hebben alleen enig bestaansrecht naast een ander woord. In de column van Pam van Vliet in de Metro van 27 september lees ik: "Zulke mensen kunnen beter dood vind ik. Er zijn teveel van dergelijke eikels en eikelinnen." Normaal zijn er wel andere woorden beschikbaar als je eens te keer wilt gaan over onplezierige vrouwen. Maar in de combinatie met "eikel" doemt de vraag op welke daarvan de juiste tegenhanger in het vrouwelijke is. Bitch? Of is dat te Engels? Trut? Hmm, niet helemaal hetzelfde als eikel. Tuthola dan maar, of takkenwijf? Om dit soort problemen te vermijden zijn er van die nonwoorden als "eikelin". Eigenlijk zijn het geen bona fide woorden, maar in de combinatie doen ze het goed. Een vergelijkbaar woord is steler. Eigenlijk is dat geen woord, omdat we voor het begrip de term "dief" hanteren. Maar in de combinatie "de heler en de steler" krijgt steler toch een kans, omdat hij zo lekker rijmt.

Week 39: 19 - 25 september 2004

Borstkankermaand

Goed, ik ben er wat vroeg mee, want op het moment van schrijven is het nog september. En oktober is, volgens het Koningin Wilhelmina Fonds, officieel borstkankermaand. En ik maar denken dat het Jazzmaand was. Het was me ook al ontgaan dat 2003 zowel het jaar van de weblog was (volgens Marc van Oostendorp)als het jaar van de rozenkrans (volgens de Paus). Boekenweek valt in maart (en duurt 10 dagen), kinderboekenweek echter in oktober (ook 10 dagen). Of woensdag nog altijd gehaktdag is weet ik zo net niet. Vaderdag en moederdag komen een keer per jaar langs, maar papadag is het in sommige gezinnen elke week. Ergens in het voorjaar valt de boomplantdag. Dierendag is 4 oktober. De nationale hartweek 2004 viel in april. De nationale straatspeeldag was 9 juni. Er valt zoveel te vieren, en te beleven, en te doen of te herdenken! Kunnen we daarvoor niet een Nationale Kalender krijgen, die iemand op een ministerie bijhoudt op een website zodat wij elke dag, elke week, elke maand en elk jaar weten wat er op het programma staat?

Week 37: 5 - 11 september 2004

Madonnafile

Gisteravond (8-9-04)gehoord op de radio: bij Arnhem staan twee Madonnafiles. Ja, Madonna is in het land, en ze treedt op in het Gelredome in Arnhem. Dat leidt dan tot Madonnafiles. Geen katholieke processies, maar rijen auto's op weg naar een stadionconcert. Overigens is het mooiste Madonna-woord in mijn ogen nog altijd Madonnawannabe.

Week 35: 22 augustus - 28 augustus 2004

Tijdsnelste

Het Woord van de Week is terug van vacantie. De Olympische Spelen zijn in volle gang en hebben wat mij betreft in elk geval één nieuw woord opgeleverd, het wat onlogisch aandoende tijdsnelste. Je zou denken dat het begrip tijd inherent is aan "snelste." Vreemder wordt het nog, als je erachter komt dat de tijdsnelsten helemaal niet de snelsten hoeven te zijn. In de voorronden van diverse onderdelen geldt de regel dat de eerste drie van elke race naar de volgende ronde verder mogen, en verder drie zogenoemde tijdsnelsten. Hierbij gaat het om "the best of the rest": van alle afvallers uit de diverse voorronderaces gaan ook de snelste drie verder.

Balken kijken Gehoord tijdens het springconcours. De ruiters van het Nederlandse springteam waren klaar, en nu lag het aan de prestaties van de Amerikaanse ploeg of ze al dan niet een bronzen medaille zouden winnen. De verslaggever zei: Dat wordt balken kijken. Dwz: proberen die balken eraf te kijken tijdens de rit van de laatste Amerikaanse amazone. Gelukkig voor de Amerikanen zijn wij Nederlanders niet zo goed in het balken kijken: Amerika won brons en Nederland werd vierde.

Week 28: 4 juli - 10 juli 2004

Extreem snoep

Extreem alles is in. Extreme sporten (zie hier voor een overzicht) als bungeejumpen, parachutespringen, base-jumpen en ga zo maar door zijn je van het. Op Discovery Channel wemelt het van de extreme roofdieren, extreme voertuigen en is er zelfs een programma gewijd aan "extreme engineering" (tunnel onder de Atlantische Oceaan e.d.). Nu is er dan ook extreem snoep, blijkens het Dagblad van het Noorden van 6 juli 2004. Waar gaat het om? Wodka-lolly's met schorpioen erin, tequilla-lolly's met worm, curry krekels uit Thailand, pepermuntlolly's met rode mieren, etc. Zelfs de prijs is extreem. Misschien is dit nieuwe snoep niet extreem lekker, je loopt er in elk geval extreem mee in de gaten. Achteraf vraag je je af waarom het zo lang heeft moeten duren voor dit gat in de markt werd ontdekt. En hoeveel meer van dit soort extreme dingen we nog moeten missen omdat ondernemend Nederland zit te slapen.

Week 23: 30 mei - 5 juni 2004

Bliksemkoppie

Deze week komt HP3, oftewel deel 3 uit de Harry Potter saga, "Harry Potter en de gevangene van Azkaban" uit in de Nederlandse bioscopen. In de Sp!ts van 3 juni, blz. 17, wordt deze leerling-tovenaar aangeduid als "bliksemkoppie" vanwege het bliksemvormige litteken op zijn voorhoofd.

Runner up voor woord van de week is Pottermoeheid, uit hetzelfde nummer van de Sp!ts: "Hoe vermijd je Pottermoeheid?" Voor het publiek is dat overigens geen vraag: in Engeland heeft HP3 alweer alle records geslagen.

Week 20: 9 mei - 15 mei 2004

Poepietrots

Transseksueel Laura uit Kloosterburen meldt in het Dagblad van het Noorden (15-5-2004, blz 53) dat haar transformatie van man tot vrouw geslaagd is: "Ik me voel me zelfverzekerd en poepietrots." Het woord poepietrots hoort tot een kleine groep van elatieve samenstellingen met een verkleinvorm als linkerlid, zoals bloedjeheet, bommetjevol, mudjevol, poedeltjenaakt, schathemeltjerijk. Binnen de groep van elatieve samenstellingen, die altijd een hoge graad aanduiden (vgl. apetrots, keihard, steenrijk) vormt dit een nieuwe groep die voorzover ik kan zien pas vanaf de jaren 1990 in opkomst is. Ik denk dat we hier te maken hebben met een oernederlandse aandrang om alles wat extreem is meteen weer af te zwakken en te relativeren, gecombineerd met die andere oernederlandse aandrang om overal diminutieven voor te gebruiken. Ik voorspel dan ook een grootse toekomst voor dit soort woorden.

Week 18: 25 april - 1 mei 2004

Zwaaimoment

Gerlof Bouma kwam met dit woord aanzetten. Het is niet helemaal nieuw, maar past goed bij deze week, de week van Koninginnedag. Een zwaaimoment is een moment waarop het Koninklijk gezelschap even de reis onderbreekt en de toegestroomde menigte toezwaait. Het woord is een beetje te vergelijken met een Engelse term als "photo opportunity", oftewel "photo op". Niet te verwarren met een gelijkluidende tennisterm. Als illustratie volgt een tekstje uit het U-blad van de Universiteit van Utrecht (22-11- 2001):

Maxima en (o ja, hij was er ook) Willem-Alexander waren vorige week woensdag in Utrecht voor een kennismakingsbezoek. Langs de route steeds drommen mensen die probeerden een flits, een blik en liefst nog een hand van Maxima te ontvangen. Het U-blad spotte studenten die een van de vier zwaaimomenten meemaakten. Zwaaimoment 1: de Balkstraat (Pijlsweerd) 13.03 13.07 uur en 13.50 uur

'Tout' Pijlsweerd is uitgelopen. De Houtstraat, waar het paar doorheen zal lopen, is vol oranje (WK)-vlaggen, ballonnen en spandoeken. Houtstraat 35 vindt Maxima wel heel prettig en Houtstraat 35 wil maar een ding, Maxima in string staat respectievelijk op een ad hoc geschilderd hoeslaken en een molton deken. In dit huis woont Menno Haring, student aan de lerarenopleiding. "We hebben half journalistiek Nederland over de vloer gehad. Wel lachen. Je weet dat het maar voor enkele minuten is, maar de lol van tevoren is ook het leukst. Mijn deur is oranje, ja, maar dat is ie al sinds het EK van vorig jaar. De straat is prachtig versierd he, door de buurtvereniging. Daar betaal ik ook een geeltje in de maand aan mee."

Week 17: 18 april - 24 april

Slikanimo

Liefke Reitsma wees me op dit woord, prominent aanwezig op de voorpagina van Sp!ts van 20 april 2004:

Mannenpil gewenst, maar slikanimo laag

Amsterdam - Vier van de vijf Nederlanders van achttien jaar en ouder zou het prima vinden als er een anticonceptiepil voor mannen komt. Maar slechts 20 procent van de mannen zou de pil zeker gaan slikken. Van de vrouwen zou 15 procent zeker willen dat haar partner de pil gaat gebruiken. Vrouwen houden de anticonceptie liever zelf in de hand.

Beckhamvijver

Deze week stonden de bladen bol van de verhouding die David Beckham allegedly heeft gehad met de Nederlandse diplomatendochter Rebecca Loos. Intussen proberen de Real Madrid-voetballer en zijn glamoureega Victoria naar buiten de schijn nog wat op te houden. Dat leverde het mysterieuze woord Beckhamvijver op (cf. Trouw 22-4-2004):

"Afgelopen zondag wist News of the world, de krant die de hele affaire aanzwengelde, dan ook met grote stelligheid te melden dat David Beckham zijn ontrouw had opgebiecht aan zijn vrouw Victoria. En dat zij op haar beurt een 'proefscheiding' eiste. Maar afgelopen dinsdag was er niets te merken van ook maar een rimpeling in de Beckhamvijver. Het paar kwam weer tiptop gekleed en met nieuwe kapsels (hij kaal, zij zo goed als blond) de rode loper opgewandeld en nam maar liefst een kwartier de tijd om met elkaar grapjes te maken, aan elkaar te frutten en fans van handtekeningen te voorzien. "

Week 15: 4 april - 10 april 2004

Smulbos

De Telegraaf van 5 april 2004 schrijft:

Allochtonen krijgen 'Bos om van te smullen'

BEEK - Het Geldersch Landschap en de Beekse stichting wAarde gaan samen een zogenoemd Bos om van te Smullen aanplanten op de Nijmeegse heuvelrug. Het bos vol noten- en vruchtenbomen is vooral bedoeld om meer allochtonen van de natuur te laten genieten, heeft wAarde-directeur Th. van Slobbe maandag gezegd.
Volgens de beide natuurorganisaties komen allochtone mensen heel weinig in de natuur. Een verklaring daarvoor is volgens de buitenlanders zelf, dat de bossen in Nederland saai zijn. "In hun eigen land is overal in de natuur iets te eten", aldus Van Slobbe. "Daar willen we nu aan tegemoetkomen door smulbossen aan te planten. In de komende jaren planten we bij een aantal grote steden in het land dergelijke bossen aan."

wAarde is al enige tijd bezig met een door het ministerie van VROM gesteund project Multiculturele waardering van natuur en milieu in Nederland. Volgens de stichting is de relatie met de natuur in de eigen omgeving van belang voor integratie en inburgering. De Beekse stichting wil zodra de bomen in het smulbos gegroeid zijn elk najaar voor allochtonen en autochtonen een picknick organiseren, waarbij de rijpe noten en vruchten kunnen worden opgegeten. Volgende week dinsdag trekt de eerste groep allochtone Nederlanders met vertegenwoordigers van wAarde en Het Geldersch Landschap de bossen in om te bepalen welke bomen en struiken zullen worden aangeplant. "Er komen alleen eetbare gewassen in het Bos om van te Smullen te staan. Te denken valt aan appel- en perenbomen, frambozen- en bessenstruiken en notenbomen. Ook paddenstoelen zijn waarschijnlijk populair", aldus Van Slobbe. Het is de bedoeling dat deze groep mensen in het najaar meehelpt met de aanplant van het bos. In 2005 en 2006 volgen smulbossen op andere plekken in het land. De Pluk-de-Dag-picknick moet een jaarlijks terugkerend, landelijk evenement worden.

Tot zover de Telegraaf. Allochtone Kamerleden reageerden op deze plannen met enige verbijstering. "Ik voel me net een aap" aldus Joao Varela van het LPF, terwijl Nebahat Albayrak (PvdA) suggereerde om Nederland dan maar gelijk in een stukje Sahara te veranderen. En dat terwijl het toch allemaal zo goed bedoeld was. Samen smullen in het bos, Nederlanders en allochtonen, is dat niet een haast bijbels tafereel? Misschien kunnen we dan ook eens overwegen om het museumbezoek te vergroten door eetbare kunst te gaan etaleren. Op-Art van spekkies! Minimal art van Engelse drop of kokindjes! Wim T. Schippers met een vloer van pindakaas! (Zelf boterhammen meenemen.)

Week 14: 28 maart - 3 april 2004

Subsidiemening

Misschien kent u ze ook wel, de mensen die altijd de juiste mening hebben, altijd met de vinger in de juiste pap zitten, en altijd het geld uit subsidiepotten in hun richting kunnen laten stromen. Vroeger deden ze iets met emancipatie, of met jongeren, later iets met allochtonen. En altijd de juiste woorden op het juiste moment, en altijd de juiste mening: de subsidiemening. In Trouw, 30 maart 2004: "Prem neemt geen blad voor de mond, want hij heeft zoals hij het zegt `geen subsidiemening'."

Week 13: 21 maart 2004 - 27 maart 2004

Moho

Op aangeven van Harry Perton, die me wees op deze recente afko die staat voor moslim homo. Waarom is deze afko zoveel mooier dan bijv. lesmo of bimo? Het is niet alleen een afkorting, en een turbotaalwoordje (tweelettergrepig woord op -o, zoals turbo, brabo, bobo, flippo), maar ook een omkering: draai de lettergrepen van "homo" om, en je krijgt "moho". Overigens wijzen zowel NRC (28-2-2004) als Volkskrant (26-2-2004) op de webstek www.expreszo.nl als de plaats van herkomst van dit woord.

Week 12: 14 maart - 20 maart 2004

Mansnoepje

Deze week een wat vreemd woord waar ook mijn collega's Dirk-Bart den Ouden en Roel Jonkers wat raar tegen aankeken: het gaat hier om een lekkere man blijkens de context, de Sp!ts van 18 maart 2004, in een bespreking van de DVD-uitgave van Phileine zegt Sorry: "Maar Van Kooten brengt het met zo veel ingebouwde zelfspot dat Phileine nooit echt een megabitch wordt. Tegenspeler Michiel Huisman is bovendien een zeer overtuigend mansnoepje." Dus: een snoepje dat tevens man is, en geen snoepje voor mannen. Want dan was het woord mannensnoepje geweest, een woord dat we al zijn tegengekomen op het internet als aanduiding van Viagra.

Week 11: 7 maart - 13 maart 2004

Lekvrees

Harry Perton wees me op het volgende tekstje uit de website VillaMedia.nl: "Limburg verbergt stukken uit lekvrees. De provincie Limburg verbergt voortaan geheime stukken voor haar 900 ambtenaren, uit vrees voor lekken naar de media. Dat is vrijdag uitgelekt naar dagblad De Limburger. In de interne notitie van de 6 gedeputeerden en de gouverneur van Limburg zou staan dat tot nu toe te vaak geheime stukken op het provinciehuis rondslingerden, waardoor het vinden van vertrouwelijke informatie niet zo moeilijk is. Omdat er zo veel ambtenaren zijn, is een lek moeilijk te traceren. Dat meldt een anonieme bron. "

Week 10: 29 februari - 6 maart 2004

Koetjeboevoetbal

Columns vormen een rijke bron van inspiratie voor het Woord van de Week. Voor liefhebbers van vocaalharmonie haal ik uit de sportcolumn van Mattty Verkamman (Trouw, 1 maart 2004) het volgende citaat: "Gisteren FC Utrecht-Ajax helemaal uitgezeten. Koetjeboevoetbal. Niks lukte, alles ging mis." Ik ben er niet zeker van, maar ik krijg haast de indruk dat koetjeboevoetbal nog een graadje erger is dan hotseknotsbegoniavoetbal(de term is van Frits Korbach, volgens mijn informant Harry Perton, maar ook Bert Jacobs wordt in dit verband genoemd, zoals blijkt uit diverse krantenartikelen bij zijn overlijden in 1999), dan wel flipperkast- of boerenkoolvoetbal. Vraag: wie weet er nog meer termen voor voetballen als een natte krant?

Week 7: 8 februari - 14 februari 2004

Snackhand

Jennifer Spenader wees me op dit nieuwe woord uit de Snack-a-Jack reclame. Ik citeer uit haar e-mail over dit belangwekkende nieuwe woord: "Your `Snackhand' is your hand that is not under your control, that wildly looks for unhealthy snacks to stuff into your mouth. How can you satisfy your snackhand without eating unhealthy food? By giving it Snack-a-Jacks, the healthy rice-based snack, made by Quaker Oats."

Met dank aan Doctor Strangelove, de eigenaar van de oorspronkelijke hand-met-een-eigen-wil.

Goede-smaakmagnaat

Mocht u, zoals ik, in de mening hebben verkeerd dat er vooral met slechte smaak veel geld valt te verdienen, dan moet u toch eens de NRC van 28 januari 2004 ter hand nemen, waar de Amerikaanse zakenvrouw Martha Stewart, op het moment gewikkeld in een juridische procedure wegens al dan niet vermeende fraude met aandelen, gekenschetst wordt als "goede-smaakmagnaat". Het Financieele Dagblad spreekt in dit verband van een "lifestyle-goeroe", wat natuurlijk de vraag oproept of het moderne begrip lifestyle, misschien wel hetzelfde is als wat we vroeger met goede smaak aanduidden (zonder dat we toen overigens wisten wat daarmee bedoeld werd).

Bloedbonje

Als je deze term opzoekt op het Internet, vind je alleen maar verwijzingen naar Patty Brard, momenteel in het nieuws dankzij de "reality soap" Patty's Posse. Versterkende woorden met bloed- kent het Nederlands volop, zoals bloedhekel, bloedlink en in een bloedvorm verkeren, maar dit is een mooie aanwinst, lijkt me. Go Patty!

Week 2: 4 januari - 10 januari 2004

Asbakpolitie

Gehoord op Radio 1, 4-1-2004, om de steeds toenemende vervolging van de roker aan te duiden. Vanaf 1 januari van dit jaar heeft iedereen recht op een rookvrije werkplek. Jammer dan voor die rokende collega. Die mag naar buiten voor een saffie. Ook de rokersafdeling van de kantine in het gebouw waar ik werk (Harmoniecomplex RU Groningen) zal dan gesloten worden. Ik begin haast een beetje medelijden te krijgen met rokers. Maar als ik binnenkort longkanker krijgt, sleep ik natuurlijk wel iedereen voor de rechter die me passief heeft laten roken, familie, vrienden en collega's incluis.

Week 1: 28 dec 2003 - 3 januari 2004

Kilo-adres

De drugshandel floreert in Nederland, en dat levert vele nieuwe woorden op, zoals bolletjesslikker en hasjhond. Het woord kilo-adres komt uit de mond van burgemeester Leers van Maastricht (Trouw, 29 december 2003, blz 9): "een Fransman komt hier niet helemaal naar toe voor een kopje koffie met een stickie, die komt om een kilo of wat mee naar huis te nemen. Dat kan hij in de coffeeshop niet kopen, daarvoor gaat hij naar een illegaal `kilo-adres', meestal in een woonhuis."

Prachtige naam met alliteratie en klinkerrijm voor een lijst met meest vervelende hits van de afgelopen tijd. Zo schrijft het Dagblad van het Noorden (3 januari 2003) over de Millenium Kerstmis hit van Cliff Richard: "het lied behaalde een tweede plaats op de zogeheten luister-en-huiverlijst". (Nr. 1? The Cheeky Song) En nee, de liedjes op deze lijst zijn geen kippenvelliedjes.

2003

Week 52: 21 december - 27 december 2003

Metroseksueel

Er is niet alleen een Woord van de Week, maar ook een Woord van het Jaar, waar internetsurfers mogen stemmen op hun favoriete woorden van het jaar. Voor 2003 bleek dat "gamen" te zijn, tot mijn stomme verbazing, want het is niet bepaald nieuw en zeker niet een bijzonder woord. Maar ja, wat weet ik nou? Op nr. 49 stond het woord van deze week: metroseksueel. Een term, gelanceerd door een Britse journalist, waarmee mannen bedoeld worden die veel aandacht besteden aan hun uiterlijk, zonder nochtans homoseksueel te zijn. Als voorbeeld wordt vaak David Beckham genoemd. In het Algemeen Dagblad van 29-12-2003 schrijft Christiaan Ruesink: "Hij is de ultieme metroseksueel [..]. Dat zijn mannen die evenveel van auto's als van gezichtscreme houden" Volgens de website van Gay Belgium is de term al 10 jaar oud, maar pas in 2002 echt populair geworden. En zoals dat gaat met rages, de backlash laat niet lang op zich wachten, in de vorm van de retroseksueel, dat wil zeggen een man die "halsstarrig weigert zijn wenkbrauwen te plukken of haarproducten te gebruiken."

Week 50: 7 december - 13 december 2003

Moeterig

Misschien is het u allang opgevallen: het woord van de week is bijna altijd een zelfstandig naamwoord. Hoogste tijd dus voor een adjectief. Ditmaal afkomstig uit Trouw 8-12-2003, blz. 12, waar Lisette (27), van vrijgemaakt-gereformeerde komaf aan het woord is. Ik citeer: "Als je twee keer op een zondag in de kerk zit, hakt dat er behoorlijk in. Tegenwoordig ("Ik kan me nauwelijks voorstellen dat God zo moeterig is") gaat ze nauwelijks meer naar de kerk." Als God niet moeterig is, wat is Lisette dan? Niet-hoeverig, mogerig, of onwillig?

Week 45: 2 oktober - 8 oktober 2003

Pyjamadag

Een hele dag lang niet in de kleren, lekker in bed blijven liggen met een mooi boek - mij lijkt het wel wat. Maar ja, daar heb ik het natuurlijk te druk voor. Het woord pyjamadag riep ooit een aangenaam vergezicht op, een luie zondagmorgen die een hele dag duurt, maar niet meer. Het woord heeft voorgoed afgedaan nu een verpleegtehuis in Oud-Beijerland in het nieuws is gekomen doordat het, uit bezuinigingsoverwegingen, besloten heeft om de oudjes een dag in de week niet meer aan en uit te kleden. Laat ze maar in bed liggen, dan kun je met minder personeel toe. Het is allemaal eigenlijk te treurig voor woorden, maar laten ze voor deze wantoestand nu uitgerekend dat mooie woord pyjamadag gaan misbruiken. Als eufemisme voor het misbruik maken voor de zwakste groep in de samenleving, lust niemand die pyjamadag meer.

Week 43: 19 oktober - 25 oktober 2003

Gulpenduikertje

Nog altijd raken de media niet uitgepraat over "Mabelgate", de affaire rond Mabel Wisse Smit, verloofde van prins Friso, in opspraak geraakt door relaties met wijlen de drugsbaron Klaas Bruinsma en de wegens verduistering vastzittende heer Mohammed Sacirbey, voormalig VN-ambassadeur en minister van Bosnië-Herzegowina. Volgens de Elsevier van deze week was Mabel een vrijgevochten meisje, want "je wordt tenslotte ook niet zomaar "gulpenduikertje" genoemd."

Week 42: 12 oktober - 18 oktober 2003

Betutteltrut

Columnist en emeritus-professor psychologie W.K.B. Hofstee heeft het niet zo op "liefdevol castrerende moeders, die van `ik heb het koud, dus jij moet een jas aan'" (zie Broerstraat 5, het alumniblad van de RUG, oktober 2003, blz. 17). Volgens Hofstee is onze maatschappij aan het feminiseren, een proces waarbij braafheid, voorzichtigheid, en smetvrees voorop staan. In dit verband lanceert hij de term vermoedering, ook wel een vondst, maar niet zo mooi van klank als het woord van deze week (dat dezelfde columnist overigens ook al eens in een column uit 2001 bezigde).

Week 41: 6 oktober - 12 oktober 2003

Strovrouw

Deze vrouwelijke versie van de stroman gaat nu in de media rond als aanduiding van Mirna Goddett, premier van de Nederlandse Antillen als stand-in voor haar broer Anthony, die niet verkiesbaar was wegens verdenking van corruptie. Zelf meent ze overigens haar vrouwtje best te staan. Als Balkenende meent bij haar met Nederlands aan te kunnen komen, dient ze hem in het Papiamentu van repliek. Daar heeft hij niet van terug.

Week 36: 31 augustus - 6 september 2003

Kikkerlandopwinding

Ik put maar weer eens uit het verzameld werk van columnist Rob Oudkerk, wethouder en huisarts te Amsterdam, en columnist voor Sp!ts (ik citeer nu het nummer van 3 september 2003, blz 2): "Soms, maar steeds vaker, moet ik denken aan een overleden vriend die altijd snerpend van cynisme kon reageren op allerlei kikkerlandopwinding van niveau nul-komma-nul op het gebied van wet- en regelgeving. Het ruikt, smaakt en voelt als bananenvla, zei hij dan en wreef vergenoegd in z'n handen bij het lezen van weer zo'n bilbroei-jeukend en schuimbektrekkend bericht over weer een nieuwe regel."

Kikkerland is overigens een geliefde term van Nederlanders die eens kritisch over eigen land willen praten. Het is hier koud (koud kikkerlandje - allitereert ook nog eens lekker), plat (kikvorsperspectief), nat (vinden kikkers prettig) en iedereen kwaakt dat het een aard heeft.

Week 35: 24-30 augustus 2003

Scheefwoner

Een scheefwoner is iemand die te goedkoop woont. Liever dan veel duurder te gaan wonen en zo zijn oude huis vrij te geven voor bewoning door een echte sloeber, besluit hij te blijven zitten waar hij zit en met het geld andere leuke dingen te doen. Een hele scheve toestand dus. Het gaat hier niet echt om een nieuw woord, maar wel een woord dat meer dan ooit in het nieuws is. In de PCM Krantenbank trof ik al voorkomens van dit woord (dat afkomstig lijkt te zijn uit de wereld van de woningbouwbureaucratie) uit het begin van de jaren 1990 aan, maar zelden meer dan eentje per jaar (alleen 1995 had er 4 voorkomens). Ook 2000 (0), 2001 (3) en 2002 (2) vertonen hetzelfde beeld. Maar dan 2003: met 34 voorkomens tot nog toe (4 september 2003) zitten we midden in een explosie. Daarmee lijkt het woord zich definitief aan het jargon van corporaties en gemeentediensten te hebben ontworsteld en is het deel uit gaan maken van het algemene taalgebruik. En de scheefwoner kan zijn borst nat gaan maken. De autoriteiten hebben hem op de korrel.

Week 33: 10-16 augustus 2003

Hoewel flitsmenigte vaker gebruikt wordt op Internet en in de kranten als vertaling van flash mob, kies ik voor de kortere en betere vertaling flitsmeute. Ik citeer uit Trouw, 13 augustus 2003: "Een meute paparazzi nam supermarktbezoekers op de korrel in Amsterdam: de flashmob verovert Nederland. Puur anarchistisch zal het fenomeen niet blijven. De commercie ruikt kansen de flashmob uit te buiten. Welk medium dook er de afgelopen dagen niet op? Elk tv-journaal en elke krant maakte melding van een nieuwe rage die binnen een paar weken uit Amerika is overgewaaid: flashmobben.

De straten en winkels van New York, Londen, Wenen, Berlijn, Amsterdam, Rotterdam en talloze andere steden hebben inmiddels kennisgemaakt met de flashmob: wisselende gezelschappen die via internet op een afgesproken tijdstip naar een afgesproken plek worden gedirigeerd om daar in korte tijd gezamenlijk iets ludieks te doen. Zo braken in Central Park enkele honderden mobbers los in een koor van vogelgeluiden. In het filiaal van een Amerikaanse speelgoedwinkel aanbad men enkele minuten een bewegende nepdinosaurus. En in Amsterdam vormden de deelnemers een peloton van paparazzi, die klanten van een supermarkt bij de uitgang bestormde. De Nederlandse taal heeft meteen al een goed bekkend woord voor het nieuwe verschijnsel: flitsmeute." Zie voor een uitgebreide en leuke behandeling van het onderwerp "flitsmeute" ook dit artikel van Albert Benschop.

Week 30: 20-26 juli 2003

Maanlichtwinkelen

  Het lijkt zo romantisch, maar vleermuizen hebben er een broertje dood aan, als we Trouw (29 juli 2003, blz 4) mogen geloven: "Vleermuizen balen van maanlichtwinkelen. De vleermuizen op het landgoed Kernhem in Ede kunnen de komende weken maar beter uitslapen. Onderweg naar hun jachtterreinen zullen ze in plaats van de avondschemering het lawaai en het licht van het evenement 'Fleurig 2003' aantreffen." Namens de gepikeerde vleermuizen had een actiegroep een geding aangespannen, maar de rechter in Arnhem deelde niet hun mening dat Ede als het donker wordt van de vleermuizen is. Het maanlichtwinkelen kan dus doorgaan.

Week 23: 1 juni - 7 juni 2003

Doofpotbisschop

Een kop in Trouw, 4 juni 2003, blz. 12: "Doofpotbisschop VS ontloopt straf." Een lichtelijk bizar woord, kenmerkend voor krantenkoppen, maar prima te begrijpen voor wie de kranten de afgelopen jaren heeft bijgehouden: het gaat hier uiteraard om een van die bisschoppen die in opspraak zijn geraakt door het in de doofpot stoppen en houden van seksuele schandalen rond hun priesters. Vreemd genoeg lijken deze bisschoppen vaker rond te lopen in de VS dan in het gedoogland Nederland. Overigens hoor je de laatste tijd wat minder over wellustige professoren (een mooi onderwerp van gesprek in de hoogtijdagen van het feminisme, jaren '70, '80), anders zouden we aan de universiteit ook van doofpotdecanen kunnen spreken die klamme handen op blote knieën met de toga der liefde bedekken.

Verklikkip

De Sp!ts van 6 juni 2003, blz. 2, vergast ons op dit fraaie nieuwe woord. Nee, het betreft geen vrouwonvriendelijke benaming voor roddeltantes. Ik citeer daarom maar even het krantenartikel: "Minister Veerman van Landbouw gaat zogenoemde verklikkippen in de stallen zetten in gebieden waar vogelpest heeft geheerst. Als die vooruitgestuurde vogels na een week of drie het virus nog niet onder de leden hebben, zijn de stallen veilig en kunnen de boeren met de herstart van hun bedrijf beginnen."

Week 19: 4 mei - 10 mei 2003

Pim-moe

Omdat dit de week is waarin de moord op Pim Fortuyn herdacht wordt, kies ik deze week voor een Pim-woord. Mat Herben in Trouw, 3 mei 2003, blz. 15: "Ik geloof niet, dat Nederlanders Pim-moe zijn." Of dat klopt, betwijfel ik, want enkele dagen eerder valt in diezelfde Trouw een ander Pim-woord aan te treffen in de zin "De handelaren in Pim-parafernalia kunnen hun voorraden aan de straatstenen niet kwijt."

Week 18: 27 april - 3 mei 2003

Kippenvelliedjes

De Volkskrant van 28 april 2003, blz. 11 kopt naar aanleiding van een concert van Paul McCartney: “Lekker meebrullen met kippenvelliedjes van ijdele Sir Paul”. Hoewel kippenvel al heel lang bestaat, lijkt me dat er de afgelopen jaren opeens een enorme toename van kippenvelwoorden is geweest. Een greep uit de kranten van de afgelopen jaren levert vele voorbeelden op, zoals kippenvelballad, kippenvelfilm, kippenvelmoment, kippenveltelevisie en kippenvelwedstrijd. Zo te zien is de connotatie meestal positief, hoewel ik kippenvel zelf meer met onbehaaglijke ervaringen associeer. Voor mij is het absolute kippenvelmoment daar als er een nagel over een schoolbord gaat. Brr!

Week 17: 20 - 26 april 2003

Meteomiep

Ik houd wel van alliteraties, daarom deze keer maar eens een woord uit de column van Daniël Lohues (de zanger van Skik) in het Dagblad van het Noorden, 26 april 2003, blz. 2: “Een kunstmeststrooiende boer is qua regenvoorspelling vaak betrouwbaarder dan een meteomiep op een commerciële tv-zender die op een overdreven treurige toon aankondigt dat er wel eens een drupje zou kunnen gaan vallen.” Overigens vereist deze denigrerende term, in het kader van de gelijke behandeling der seksen, om een vergelijkbare benaming voor onze meteomannen. Wie heeft er een suggestie?

Toevoeging 6 mei 2003. Dirk-Bart den Ouden suggereert de volgende termen voor meteomeneren: weerwatjes, mistmacho's, hagelharry's en regenrekels.

Week 16: 13 - 19 april 2003

PvdA-badwater

De oorlog in Irak is zo'n beetje voorbij, en iedereen heeft het weer over de politieke verwikkelingen in Nederland. De moordenaar van Pim Fortuyn, alom bekend als "Volkert", is veroordeeld, en de formatie van een nieuw kabinet CDA-PvdA is mislukt. Rob Oudkerk, schrijvend in de Sp!ts 16 april 2003, betreurt dit: "Want als je voor je snufferd hebt welke kinderen het CDA met het PvdA-badwater weggooit, rijzen de haren je te berge." Het is overigens niet voor de eerste keer dat de column van Rob Oudkerk in de Sp!ts een woord van de week oplevert (zie Week 24 van 2002). Dit is geen toeval. De man speelt nu eenmaal graag met taal. Zo heeft hij het in dezelfde column over likkebaardende lijsten om essentiële maatschappelijke problemen te lijf te gaan. Ziet u het al voor u: lijsten die al likkebaardend de problemen van ons land te lijf gaan?

Week 15: 6-12 april 2003

Pindavlieger

Bijnaam voor goedkope vliegmaatschappijen zoals EasyJet en Ryanair die in het voetspoor van Freddy Lakers roemruchte People Express hooguit een zakje pinda's aanbieden op hun vluchten. Een mooi voorbeeld van een samenstelling die zonder context niet te begrijpen valt. Cf. Sp!ts, 8 april 2003, p 14: "Met name nieuwe passagiers blijken sinds de komst van de lowbudgetmaatschappijen, ook prijsvechters of pindavliegers genoemd - naar het zakje pinda's dat tijdens een vlucht wordt uitgedeeld - vaker per vliegtuig te reizen." Helemaal nieuw is het woord niet: de Krantenbank meldt een voorkomen in Trouw, 6-11-2001.

Treinsurfen

Nog eens wat anders dan websurfen, zoals u nu doet. Het betreft hier een nieuweling onder de extreme sporten die de laatste tijd onder jongeren populair zijn. Uit het RTL-nieuws van 11 april: "Zwaargewond door treinsurfen Een levensgevaarlijke rage...treinsurfen. Maandag raakte een 13-jarige jongen in Almere ernstig gewond toen hij al surfend tussen de trein en het perron viel. De spoorwegpolitie is verontrust over de groeiende groep jongeren die voor de 'kick' aan een trein gaan hangen zonder zich wat aan te trekken van de risico's."

Week 13: 23-29 maart 2003

Bagdadograd

De oorlog van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk met Irak, die al een tijdje dreigend in de lucht hing (zie Week 7), is nu in volle hevigheid losgebarsten. De tactiek van de Irakezen zal zijn, vermoedt men, om zich terug te trekken in de steden, met name Bagdad, en daar de geallieerden af te matten met een bloedige stadsoorlog: Stalingrad aan de Tigris, of, zoals Trouw het op 26 maart 2003 met een blend uitdrukt: "Bagdadograd is Saddams beste optie." Een variant op hetzelfde thema is Saddamograd, zie The Spectator, 5 april 2003, blz. 8. Overigens vind ik het merkwaardig dat iedereen het tegenwoordig over Saddam (i.p.v. Hussein) heeft, alsof ze de man persoonlijk kenden. Zo vertrouwd waren ze destijds niet met Adolf, Winston, Franklin en Josef.

Week 11: 9-15 maart 2003

Oliepijnlijn

Moderne spellingcheckers zoeken niet alleen woorden op uit een lijst, ze kunnen ook samenstellingen van bestaande woorden herkennen. Hiermee lossen ze het probleem op dat geen enkele eindige lijst volstaat, maar veroorzaken gelijktijdig een nieuw probleem: foute woorden die op te vatten zijn als legitieme samenstellingen, zoals deze verschrijving voor oliepijplijn (bron: Sp!ts van 10 maart 2003, blz. 9). Zolang spellingcheckers niet wat intelligenter worden, lijkt me de mogelijkheid om samenstellingen te herkennen eerder een nadeel dan een voordeel.

Eierenvulkaan

Krantenkoppen dikken de informatie in de tekst noodzakelijkerwijs in, en dat levert nogal eens een opmerkelijke samenstelling op. Deze weken staan de kranten bol van "het paar", zoals prinses Margarita en haar man steevast genoemd worden, en de vogelpest die in Barneveld en omgeving is uitgebroken. In Trouw van 13 maart wordt beschreven hoe de vogelpest het opruimen en verwerken van eieren in de weg staat. In de tekst staat: "Die eierberg is eigenlijk een dampende vulkaan". (Je kunt de zwavellucht van rotte eieren en vulkanen haast ruiken als je dit leest.) Maar in de kop staat: "Gelderse vallei leeft op dampende eierenvulkaan."

Week 10: 2-8 maart 2003

Ajaxboek

Het "verbouwen" van idiomen levert soms de merkwaardigste woorden op, die binnen hun context echter amper opvallen. Nu de Egyptische midvoor Mido Hossam naar het zich laat aanzien definitief uit de selectie is verstoten door trainer Koeman, meldt het sportjournaal van Nederland 2 op 5 maart: Voor Mido is het Ajax-boek definitief gesloten.

Week 7: 9-15 februari 2003

Capitulatie-apen

In deze tijden van oorlogsgeruchten en -voorbereidingen laaien de emoties weer hoog op. De Fransen en Duitsers laten weten dat ze niets moeten hebben van Amerikaanse cowboys, terwijl de Amerikanen op hun beurt hun verachting van de Europese bondgenoten meer dan eens laten blijken, tot op het hoogste niveau. In Trouw, 14 februari 2003, wordt een Amerikaan geciteerd die het heeft over een "bende kaas-etende capitulatie-apen". Dit blijkt een vertaling te zijn van een zeer populaire uitdrukking die gelanceerd is in een aflevering van de Simpsons, en die nu meer dan ooit van pas komt: cheese-eating surrender monkeys. Voor een scheldpartij is een korte uitdrukking als frogs feitelijk niet toereikend. Schelden vereist tijd, en enige opbouw.

Week 1: 29 december 2002 - 4 januari 2003

Oudejaarstroon

Na de biertroon van Week 2, 2002, volgt hier nog maar eens een troon-woord: (uit: Trouw, 30 dec 2002, p 2) Waarom lukt het maar niet om Freek of Youp van hun oudejaarstroon af te stoten?

2002

Week 48: 24-30 november 2002

Büchomania

Deze week staat een beetje in de schaduw van het overlijden van Boudewijn Büch, boekengek en -verzamelaar, maar ook een zeer productief schrijver en presentator. De term Büchomania komt uit de kringen van het genootschap Blue Poets Society, een gezelschap van liefhebbers en kenners van het werk van Büch (zie ook Cantecleer 7-1, oktober 2002). Het is een mooi woord, Büchomania, voor deze nogal manisch overkomende (maar, zo begrijp ik, feitelijk vaker depressieve) schrijver. Het is vreemd, overigens, om te zien dat zijn condoleanceregister op dezelfde plek staat (http://www.condoleance.nl/) als die van Pim Fortuyn, prins Claus, de doodgestoken student uit Venlo René Steegmans, Joseph Luns en de slachtoffers van de cafébrand in Volendam, maar tegelijk ook wel weer passend voor de wat bizarre wereld van Boudewijn Büch.

Week 47: 17-23 november 2002

Doodstraf-Nawijn

Door een substantief te koppelen aan een eigennaam kan men heel eenvoudig een bijnaam maken, zoals Henri Beunders laat zien in het Algemeen Dagblad van 23/11/2002: "De LPF is in chaos geboren en heeft er alles aan gedaan om ook weer in chaos ten onder te gaan. Met doodstraf-Nawijn als laatste die een steentje bijdraagt om ook de resterende sympathie om zeep te helpen." Ik ben benieuwd welke bijnamen we kunnen verzinnen voor de overige lijsttrekkers in de verkiezingscampagne. In ieder geval hoeft Nawijn zich geen zorgen te maken dat de media hem verwaarlozen of geen leuke koosnaampjes voor hem kunnen vinden. Naast doodstraf-Nawijn, trof ik ook nog aan Hang 'm High-Hilbrand (De Volkskrant, 25-11-2002), met z'n allitteraties een mooiere vondst dan doodstraf-Nawijn. Maar dat woord hoort eigenlijk in week 48. Verder ben ik benieuwd welke vorm van bijnaamgeving momenteel populairder is: het type doodstraf-Nawijn, een samengestelde naam, of de quasi-tweede naam zoals in Emile - Tsjakka! - Ratelband, naar het zich laat aanzien ook al een lijsttrekker voor de verkiezingen.

Week 45: 3 - 9 november 2002

Hollywood-mooi

Tot mijn favoriete samenstellingen horen de elatieve samenstellingen als schatrijk, beresterk, strontvervelend, ijzersterk, pijlsnel en aalglad. Ze drukken altijd een hoge graad uit, vaak via een vergelijking: beresterk=zo sterk als een beer, en dus: zeer sterk. Soms is de vergelijking minder duidelijk, denk maar aan poedelnaakt, moederziel alleen, of oliedom. Het woord van deze week is goed te begrijpen, al moeten we hem niet lezen als "zo mooi als Hollywood" - want zo mooi is Hollywood helemaal niet - maar als: zo mooi dat-ie wel een Hollywood-acteur zou kunnen wezen. In Trouw, 8/11/2002 wordt dit woord de Amerikaanse president in de mond gelegd: "Als Jeb mocht besluiten dat de prijs voor zijn gezin te hoog wordt, dan staat oudste zoon George P. klaar om de toorts over te nemen. Die aardt naar zijn vader, gaat met hem op campagne, waar hij vanwege zijn knappe uiterlijk rocksterachtige scènes losmaakt. Zijn oom vroeg bij een rally aan het publiek: ,,Is hij niet Hollywood-mooi?''

Week 43: 20 - 26 oktober 2002

Spookincasso

Er bestaan vele mooie samenstellingen met spook- als eerste deel. Wat dacht u van spookkoeien (bestaan niet, maar de boer vangt er wel subsidie voor), spookrijders of spookkiezers? Nu is er weer een nieuwe bijgekomen: spookincasso: geld vragen voor diensten of producten die nooit geleverd zijn. Zou ik ook wel willen, maar durf ik eigenlijk niet. In het Parool van 26 oktober 2002 figureert deze uitdrukking aldus: "Het vertrouwen in het betalingsverkeer, de bloedsomloop van de economie, is geschokt. Pinpassen worden gekopieerd, geblokkeerde passen door dieven gebruikt, rekeningen via spookincasso's geplunderd en overschrijvingsformulieren vervalst."

Overigens viel me op in de PCM Krantenbank, al zoekend naar spook-woorden, dat de r danig op de terugtocht is: zo trof ik onder meer aan spookjesprinses, spookjesachtig, en spookjesbos.

Week 42: 13 - 19 oktober 2002

Balkeneinde

Dit is de week waarin het kabinet-Balkenende is gevallen. Hoewel het kabinet geen lang leven beschoren was (nog geen 3 maanden), heeft het enkele sporen in het taalgebruik nagelaten. Vooral de woordgrappenmakers konden hun lol niet op met blends als Balkenbende, Balkellende, Balkenellende en nu dus Balkeneinde (zie bijv. www.sp.nl).

Week 41: 6-12 oktober 2002

Stand-upper

"Moppentapper, cabaretier van de Amerikaanse stand-up comedy-soort." Zo op het oog een bona-fide ontlening uit het Engels, met enige gangbaarheid in het Nederlands-van-nu (zie o.m. de Rails, no. 10, Oktober 2002). Toch is er iets vreemds mee aan de hand. In het Amerikaanse Engels betekent stand-upper, volgens Meriam Webster: "a television news report or interview by an on-camera reporter standing usually at the scene of an occurrence" - toch wel iets anders dus dan een doorsnee-moppentapper. In het Britse Engels is stand-upper ook in gebruik, maar als aanduiding van een staantribune. Dus: hoezo ontlening uit het Engels?

Week 40: 29 september - 5 oktober 2002

Onthanen

Na onthaasten hebben we er een nieuw belangwekkend ont-werkwoord bij. Jeltje van Nieuwenhoven op Nederland-1, 5 oktober: "Ik vind dat de hele PvdA-fractie moet onthanen." Of dit inhoudt dat de fractie moet verhennen, liet ze in het midden.

Week 36: 1 september - 7 september 2002

Excuus-prof

De nieuwe rector-magnificus van de Rijksuniversiteit Groningen, Frans Zwarts, bezigde deze term in het Dagblad van het Noorden (31 augustus 2002): "Ik vind in het algemeen dat wetenschappers prominenter aanwezig zouden kunnen zijn. En niet alleen als de excuus-prof in Nova." Wie ook Woord van de Week van Week 14 heeft gelezen, weet dat Zwarts hiermee professoren op één lijn stelt met vrouwen, Marokkanen, negers en andere onderdrukte minderheden.

Nico-nazi

Een woord als prof(uit professor of professioneel, vgl. profvoetbal en voetbalprof) heet in de Angelsaksische literatuur ook wel een clipping, omdat hij ontstaan is door iets van een woord af te knippen. Soms ontstaan uit dergelijke clippings nieuwe woorden door samenstelling. Trouw, 6 september 2002, p 17 lanceert nico-nazi: Omdat nazi-Duitsland een actief antirookbeleid voerde, spreken Amerikaanse advocaten die de tabaksindustrie verdedigen over hun tegenpartij als over nico-nazi's.

Week 35: 25 augustus - 31 augustus 2002

OK-Marokkaan

Naast de op verantwoorde wijze aangekweekte OK-banaan, is er nu ook de OK-Marokkaan, de tegenhanger van de kut-marokkaan (een door PvdA-kamerlid Rob Oudkerk in de afgelopen verkiezingscampagne beroemd gemaakte term). Uit de NRC van 27 augustus: "Michiel Smit, gemeenteraadslid voor Leefbaar Rotterdam, verdedigde Nawijn in debat met Tweede-Kamerlid voor Groen Links Naïma Azough, afgelopen vrijdag, met de onnavolgbare quasi-helderheid die zijn partij eigen is. Toen Azough het verwijt ‘racisme’ van stal haalde (en ja, dan weet je het wel), wilde Smit wel even uitleggen hoe het werkelijk zat in Nederland. “We hebben de kut-Marokkanen en we hebben de ok-Marokkanen”, doceerde hij, met het zelfvertrouwen van de politicus die door de stembus is gerustgesteld dat hij begrijpt hoe de samenleving in elkaar steekt. En na deze compacte uiteenzetting volgde, uiteraard, een voorbeeld. Hij keek Azough aan en zei: “Als u een ok-Marokkaan bent, dan hebben we helemaal geen problemen met u."

Week 34: 18 - 24 augustus 2002

Bestellingsinbraak

Deze week een suggestie van een lezer van deze rubriek, Jan de Jong uit Utrecht. Uit het Parool van 23 augustus 2002: "Eén schilderij van Peter Donkersloot en twee zeefdrukken van Herman Brood zijn in de nacht van woensdag op donderdag gestolen uit de Tiller-galerie aan de Eerste Jacob van Campenstraat in De Pijp. De dieven waren van plan veel meer mee te nemen, maar de auto was kennelijk te klein. Galeriehoudster M. Tiller is verbaasd. ''Als je een kraak pleegt, neem dan een bestelbusje mee waar alles in past. Toen ik om twee uur donderdagochtend bij de galerie aankwam, lag een schilderij van Donkersloot op de stoep. Het zat onder de butsen en krassen. Het ding, 1,20 meter bij 1,50 meter, paste niet in de auto. Dat vertelden de buren, die alles hebben gezien.'' Ook een zeefdruk van Herman Brood was te groot. ''De buren vertelden dat de twee mannen de lijst tegen de kofferbak stuksloegen. Nadat ze dat gedaan hadden, hebben ze de - papieren - zeefdruk meegenomen. Maar daar heb je niets aan. Een zeefdruk met een krasje of deukje is niets meer waard,'' vertelt Tiller. Broods zeefdrukken hingen voor negentienhonderd euro in de galerie, de schilderijen van Donkersloot voor 6500 euro. Op beelden van het alarmsysteem is te zien dat de dieven voor deze stukken kwamen. De politie spreekt van een bestellingsinbraak."

Week 31: 28 juli - 3 augustus 2002

Nerden

Sp!ts (2 augustus 2002) schrijft over een computerkamp: "Campzone: lekker 'nerden' met je pc." We lenen niet alleen naar hartelust woorden uit andere talen, maar laten de geleende woorden ook graag meteen assimileren aan het Nederlandse lexicon: verplichte inburgering van allochtone woorden. Zoals we al zagen in Week 7 ("curlingen") maken we graag van ieder woord voor een activiteit een werkwoord. En ook al hebben we al computeren, voor de bezoekers van het computerkamp is een precieser werkwoord nodig. Nerden dan maar. Iedereen computert en e-mailt dat het een lieve lust is, maar voor het ware nerden moet je naar Biddinghuizen, waar Campzone zijn tenten heeft opgeslagen.

Voor de herkomst van nerd, klikke men alhier.

Week 27: 30 juni - 6 juli 2002

Lustkapper

In Trouw van 3 juli 2002 staat het volgende te lezen: "Een merkwaardig fenomeen in Emmen: een beruchte, kapsels ruïnerende lustkapper heeft weer huisgehouden." Lustknapen, lustmoordenaars en lustkappers geven het woord lust nog eens een slechte naam.

Week 26: 23 juni - 29 juni 2002

Mega-debacle

Nog populairder dan giga- (zie vorige week), is mega-

dat een bijkans onbeperkte productiviteit lijkt te hebben. In Trouw, 28 juni 2002 wordt de wereld van energiereuzen en gigaconcerns besproken, een wereld waar het niet altijd pluis lijkt te zijn: "Energiereus Enron voegde zich een jaar later in de rij en nu is het dan het telecomconcern WorldCom dat beleggers voor miljarden om de tuin heeft geleid. De vier hebben meer gemeen dan alleen de kwalificatie mega-debacle. Stuk voor stuk waren het ogenschijnlijk uiterst succesvolle, snelle groeiers, en stuk voor stuk dolven ze met gesjoemel in de boekhouding hun eigen graf."

Week 25: 16 juni - 22 juni 2002

Giga-blote-rug

Dit is de tijd van gigaprojecten en megamanifestaties. De oude prefixen van de overtreffende trap super- en hyper- beginnen langzamerhand te wijken voor de voormalige techneuten-prefixen giga- (denk aan gigaflops en gigabytes) en mega- (megawatt, megabites). In de PCM Krantenbak trof ik maar liefst 202 woorden aan die beginnen met dit prefix, waaronder nogal wat eenmalige uitvindingen zoals het woord van deze week, aangetroffen in De Volkskrant van 7 februari 2002: "Prominenten wandelen tijdens het premièrefeest af en aan. Tom Egbers, Catherine Keijl, Hedy d'Ancona, Louis van Dijk, gastheer Albert Verlinde, Liesbeth List (met zonnebril), Isa Hoes (met giga-blote-rug), het paar Boonstra-Tóth (vaste klanten op elke première, en Tóth elke première nog bruiner dan de vorige)." Het gaat hierbij nog grotendeels om zelfstandige naamwoorden, maar ook bij de adjectieven en adverbia lijkt giga- bezig aan een opmars. Giga-leuk of mega-suf? U mag het zeggen.

Week 24: 9 juni - 15 juni 2002

Behiddinken

De WK Voetbal is volop aan de gang en niet alleen de Koreanen zijn begeesterd van hun wondercoach Guus Hiddink. Ook PvdA-coryfee Rob Oudkerk doet in zijn column in Sp!ts van 12 juni een duit in het zakje. Na beschreven te hebben hoe er aan Hiddink na enkele gewonnen wedstrijden allerlei wonderbaarlijke managementkwaliteiten worden toegedicht, ja hoe men hem zelfs ziet als een politiek leider van formaat, vraagt Oudkerk zich af: "Maar stel nou dat hij toch iets presidentieels gaat doen aldaar, mogen we hem dan even lenen af en toe? Om even een paar plekken te `behiddinken' [..]?" Guus Hiddink als Jomanda. Mensen, laat je toch niet veroudkerken!

Week 23: 2 juni - 8 juni 2002

Verstudenting

Dit is een ernstig verschijnsel dat zich voordoet als er in een wijk al te veel studenten wonen. De Groninger Gezinsbode van 7 juni 2002 schrijft over de maatregelen van het gemeentebestuur om hier paal en perk aan te stellen: "Per wijk mag maximaal negen procent van de woningvoorraad worden gebruikt voor kamerverhuur, teneinde `verstudenting' te voorkomen." In een stad met heel wat meer dan 10 procent studenten zal dat nog niet meevallen, al kun je natuurlijk wel heel wat studenten in een huis proppen.

Het pejoratieve prefix ver- maakt van zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden werkwoorden, maar komt, gek genoeg, niet vaak voor in persoonsvormen. Het werkwoord wordt direct weer omgezet in een deelwoord of een nominalisatie, zoals verstudenting. Hier volgt een ouder voorbeeld van dit negatieve ver-, aan het woord is Garmt Stuiveling, schrijvend over de dichter Guido Gezelle: "De wereldvreemde innigheid van het nog niet vermuseumde Brugge, de zachtmoedige stilten van Begijnhof en Minnewater, de schemerlichte ruimten van kerk en kapel vervulden zijn mijmerend-mystieke ziel met de eeuwigheidsgevoelens der Gothiek." (Garmt Stuiveling, Een eeuw Nederlandse letteren, p 118)

Week 22: 26 mei - 1 juni 2002

Ontzwangeren

In het juni-nummer van Broerstraat 5, het alumnimagazine van de RUG, is een verse promovenda aan het woord over haar proefschrift: "Voorlopig laat ik het even rusten om er afstand van te nemen. "Ontzwangeren" noemen ze dat hier." Blijkens de context gaat het om een leenvertaling uit het Frans. Ik ben benieuwd of mannelijke promovendi dit woord ook in de mond kunnen nemen.

Week 21: 19 mei - 25 mei 2002

Kogelbrief

Na de poederbrieven van de afgelopen herfst is het dreigmiddel van dit voorjaar de envelop met kogel geworden. In korte tijd mochten de burgemeester van Opmeer, Sparta-coach Frank Rijkaard, en de nieuwe voorman van de lijst-Pim Fortuyn, Mat Herben, zo'n brief ontvangen, terwijl Ad Melkert van de PvdA zelfs een geladen pistool toegestuurd kreeg. Terwijl teksten tegenwoordig per e-mail of sms verzonden worden, lijkt die goeie ouwe brief een nieuwe carrière tegemoet te gaan als overbrenger van niet-talige bedreigingen.

Week 20: 12 mei - 18 mei 2002

Passwoordterugzetdiskette

In de handleiding bij mijn Aldi-computer staat het volgende: "Om gebruikeraccount's voorr het gevall op te slaan dat een gebruikerer zijn passwoord vergeet, is het aanteraden dat iedere locale gebruiker een passwoordterugzetdiskette op te maken en deze op een veilige plek bewaren. Als de gebruiker nu zijn passwoord vergeet, kan het passwoord door middel van de passwoordterugzetdiskette teruggezet worden, zo dat de gebruiker vervolgens weer op zijn locaal gebruikeraccount kan toegrijpen." Laat niemand meer zeggen dat Duitsers niet grappig kunnen zijn...

Week 19: 5 mei - 11 mei 2002

Stuntbillen

Van stuntmannen zijn we al van alles gewend: brandend van daken afspringen, kop in leeuwemuil, worstelen met alligators, ja wat niet allemaal? Uit een interview met David Duchovny ("Fox Mulder" voor de X-files fans) duikt nu een geheel nieuw soort stuntman op, want hem werd de vraag voorgelegd, naar aanleiding van een blootscene, of we misschien een paar stuntbillen aan het werk zagen. Zie de Belgische internetsite Feliks ("Hot Stuff for Cool Guys") voor het interview in kwestie.

Week 18: 28 april 2002 - 4 mei 2002

Jaren nul

Hoewel het nieuwe decennium alweer een tijdje geleden begonnen is, hebben we nog steeds te kampen met het probleem dat er geen goede naam voor bestaat. Waar we voor de periode 1960 tm 1969 spreken van de zestiger jaren of van de jaren zestig, ontbreekt een goede benaming voor de periode 2000 tm 2009. Nu is dat op zich niet zo vreemd, want er zijn wel meer periodes waarvoor een goede naam ontbreekt. Wat dacht u van 1961 tm 1970 of 1982 tm 1997? Het tijdschrift Onze Taal stelde jaren nul voor als benaming, maar het lijdt weinig twijfel dat die naam geen doorslaand succes is geworden. Kijken we op het Internet naar benamingen van decennia (via de zoekmachine Google), dan vinden we de volgende resultaten::

Wat leren we van deze tabel? Allereerst dat er een duidelijk gat zit bij twee decennia: de jaren nul en de jaren tien. Deze hebben zelfs niet eens een tegenhanger van de vorm "X-er jaren". Verder is er vanaf de jaren twintig een algemene tendens opwaarts te noteren. Dit zal wel te maken hebben met de aard van het Internet. De meeste teksten zijn vrij recent, en recente decennia komen nu eenmaal vaker ter sprake dan lang vervlogen tijden. Ik zie het gat bij de jaren nul en tien als het gevolg van een paradigmatisch -d.w.z. een talig- effect: alle andere decennia eindigen op -tig, en dus klinken de jaren nul en tien een beetje vreemd. Hetzelfde geldt in het Engels voor nineties, thirties, eighties enz., die ook geen tegenhangers hebben voor de beide eerste decennia van de eeuw. Er is geen enkele taalonafhankelijke reden waarom de eerste twee decennia niet genoemd zouden mogen worden.

Een heel anderssoortig effect, van niet-talige aard, zien we bij de jaren veertig/veertiger jaren. In beide incarnaties zijn de aanduidingen voor dit tijdvak minder frequent dan die voor het erop volgende en het eraan voorafgaande. De knik in een overigens steeds stijgende lijn moet m.i. verklaard worden uit het feit dat de veertiger jaren als decennium nauwelijks herkenbaar zijn, en uiteenvallen in twee gedeelten die weinig gemeen hebben: een periode van oorlog (in Nederland 1940-1945) en een periode van wederopbouw. Terwijl we voor de jaren vijftig of de jaren zestig wel een overkoepelende stereotiep klaar hebben liggen, lukt dat niet goed voor de jaren veertig. Ook in het Engelstalige gedeelte van het World Wide Web zien we een knik bij de jaren veertig: Google turft 116.000 keer "the 1920's", 138.000 keer "the 1930's", 93.400 keer "the 1940's", 175.000 keer "the 1950's", 202.000 keer "the 1960's", 201.000 keer "the 1970's", 222.000 keer "the 1980's" en 167.000 keer "the 1990's".

Week 17: 21 april - 27 april 2002

Doorrechercheren

Dit woord, mij aan de hand gedaan door Erica van Lente, is niet helemaal nieuw, maar is wel een aanwinst van de laatste jaren, zo komt het me voor. Eigenlijk moet ik spreken van twee woorden doorrechercheren, want woorden met het scheidbare prefix door kunnen op twee manieren gevormd worden. Ten eerste is er het aspectuele prefix door dat simpelweg continuatie uitdrukt en intransitieve werkwoorden vormt: doorwerken, doorpraten, doorvechten, doorzwemmen, doorblaffen. Dit type afleiding is uiterst productief en kan meteen worden toegepast op ieder nieuw werkwoord: doorskeeleren, doorcomputeren, doorcurlingen. Het tweede type leidt transitieve werkwoorden af en is minder productief: doorhalen, doorlezen, doorzagen (maar bijv. niet: doorcomputeren). Soms kan een werkwoord op beide manieren worden gebruikt: Ik wil vanavond doorwerken en de eerste drie hoofdstukken van je dissertatie doorwerken. Zo ook doorrechercheren: het eerste vinden we bijv. in Het Parool van 25 april 2002: "De afgelopen jaren heeft de politie in nauw overleg met het openbaar ministerie in deze zaak doorgerechercheerd", terwijl het tweede gebruik te vinden is in het Algemeen Dagblad van 10 maart 2001: "Misschien is er ergens een verband, dat eerder niet goed is doorgerechercheerd, dat werk..."

Week 16: 14 april - 20 april 2002

Dwangen

Nee, het gaat hier niet om het meervoud van dwang, maar om een tamelijk nieuw werkwoord afkomstig uit de zachte sector. Bedoeld wordt het verrichten van handelingen voortvloeiend uit een dwangneurose. Op het Internet kunt u zinnen aantreffen als "In de ochtend was ik erg aan het dwangen" of "Het voortdurend moeten dwangen kan iemand depressief maken". Iemand die dwangt, heet dan ook een dwanger dan wel een OCD-er (lijder aan een Obsessive Compulsive Disorder). Het zelfstandige naamwoord dwang is een geval van Ablaut: afleiding door klinkerwisseling. Nu is de cirkel rond: van het werkwoord is ooit een naamwoord gemaakt, en daarvan nu weer een werkwoord. Misschien kunnen we daar straks weer een zelfstandig naamwoord maken. Wat dacht u van "dwangerij"? (Overigens vraag ik me wel af of het bijhouden van deze rubriek niet ook een vorm van dwangen is.)

Week 15: 7 april - 13 april 2002

Verspoorweging

Uit de Hypothese (tijdschrift van NWO, de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) van voorjaar 2002: "Want juist aan dat soort oneigentijdse types, met het gezicht naar het verleden, hebben de instituten behoefte. Opdat de verspoorweging van het wetenschappelijk bedrijf ons bespaard blijft." Hoewel ik mezelf ook reken tot de categorie van "oneigentijdse types" moet het me van het hart dat die verspoorweging van de wetenschap, naar het mij voorkomt, al lang geleden is ingezet.

Week 14: 31 maart - 6 april 2002

Excuus-

Het woord van deze week is eigenlijk geen woord, maar een hele verzameling van nieuwe samenstellingen die hun ontstaan te danken hebben aan politieke correctheid en de daaruit voortvloeiende "sorrycultuur". Het meest bekende geval van een sorryculturele excuussamenstelling is het al uit de jaren tachtig daterende excuustruus, dat inmiddels een zwerm van navolgers heeft gevonden in excuusturk, excuusjood, excuusneger, excuusindiaan, excuusnicht, excuusossies en ga zo maar door (bovenstaande uitdrukkingen zijn allemaal geattesteerd). Zelfs een onwaarschijnlijk woord als excuustaiwanees komt twee maal voor in de PCM Krantenbank. Naast excuuswoorden zijn er ook een aantal sorrywoorden te noteren, zoals de journalistieke hit sorrydemocratie, een bijdrage van Jan Marijnissen aan de Nederlandse woordenschat, maar ook sorrycultuur, sorrydiplomatie etc.

Heel opmerkelijk zijn enkele afleidingen van excuustruus, zoals excuusgetruus (Rabobankploegvoorlichter Frank van der Meijden in de Volkskrant van 11 oktober 1999: "Bij ons geen excuusgetruus") en excuusspacetruus, een benaming voor Captain Janeway van de televisieserie Star Trek Voyager. Beide woorden lijken gezien te moeten worden als infixaties, waarbij de oorzaak van infixatie zoals gewoonlijk een fonologische lijkt te zijn: vermijding van hiatus. Met name geëxcuustruus klinkt erg lelijk.

Week 13: 24-30 maart 2002

Nestorder

Geen bevel tot nestelen, maar een eigenaardige comparatief van een zelfstandig naamwoord. Boudewijn de Groot, in een interview in De Groninger Gezinsbode van 27 maart 2002: "Qua leeftijd ben ik wel een nestor van de Nederlandstalige muziek. Maar Peter Koelewijn en Eddy Christiani waren er vóór mij. Die zijn nog veel nestorder dan ik."

Week 12: 17-23 maart 2002

op=opruiming

Het woord van deze week is zeker niet nieuw, al trof hij mijn oog deze week op een aanplakbiljet van een lokale electronicawinkel. Het is een voorbeeld van een blend, een woord ontstaan door twee woorden te mengen, zoals alcomobilist en silikoningin (dat laatste een aanduiding voor de alsmaar rondborstiger Pamela Anderson uit de TV-krant van 8 juni 1996). Meestal betreft het vondsten uit de reclame of krantenwereld, en komen ze niet veel verder dan de status van eenmalig schertswoord. Soms is zo'n blend wel een langer leven beschoren, bijv. smog uit smoke + fog. Het bijzondere aan op=opruiming is, dat het een vermenging van een zin(netje) met een woord is.

Week 11: 10-16 maart 2002

Karremansmissie

In de actualiteitenrubriek 2 vandaag van 16 maart 2002 had Karel Baarspul, voormalig ambtenaar bij de provincie Zuid-Holland, het over zijn beleggingsactiviteiten (die uitgemond zijn in de zgn. Ceteco-affaire): "Vrienden van mij zeiden weleens: jij bent op een Karremansmissie uitgestuurd." Dit woord nomineerde Baarspul vervolgens voor opname in de Van Dale. Het lijkt me inderdaad tijd dat het Nederlands een woord krijgt voor een riskante ambtelijke opdracht afkomstig van politici die later geen verantwoordelijkheid willen nemen voor hun daden. In de Verenigde Staten, waar dit soort praktijken tot een kunstvorm zijn verheven, spreekt men over "plausible deniability": de ambtenaar staat er niet alleen zelf voor, maar moet er ook voor zorgen dat zijn baas geen blaam kan treffen - die wist immers van niets. Zie Oliver North en zijn baas Ronald Reagan. Helaas voor de Commissaris der Koningin in Zuid-Holland was er geen sprake van al dan niet plausibele ontkenbaarheid: zij had iedere overschrijving persoonlijk gemachtigd met haar handtekening. Dom, dom..

Week 10: 3 maart - 9 maart 2002

Fortuyniade

Dit was zonder meer de week van Pim Fortuyn, vandaar dat ik maar eens gekozen heb voor een van de vele nieuwvormingen met als basis "Fortuyn". Tot die groep behoren ook bijv. Fortuynadept, Fortuynachtig, Fortuynaanhang, Fortuyneffect, Fortuynelectoraat, enz. enz. Het woord Fortuyniade komt voor in een citaat van Elsbeth Etty, in NRC Handelsblad van 9 februari 2002: "Ons staat, naar nu valt te vrezen, een naargeestige verkiezingstijd te wachten, vol Wiegeliaanse oproepen aan VVD-leider Dijkstal om nu ook eens flink uit te pakken tegen de vreemdelingen, vol minderwaardige persoonlijke aanvallen en vol schuimbekkende Fortuyniades". Overigens zijn de vele afleidingen van de naam Melkert, zoals te vinden in de PCM Krantenbank, niet alleen rijker in verscheidenheid, maar ook minder voorspelbaar. Met name het verschijnsel Melkertbaan heeft vele nieuwe woorden opgeleverd, zoals Melkertmedewerker, Melkertbaner, Melkertkneus, en Melketier, maar ook baanspecifieke varianten als melkertconducteur, melkertagent, melkertkoetsier en melkertstrandwachter.

Week 9: 24 februari-2 maart 2002

Nichtikeus

Het woord van de week is voor de verandering eens geen samenstelling maar een afleiding en staat in Trouw, 27-2-2002, blz. 15: "De grote geile comboy raakt slechts verrukt door nichtikeus geklep over kapsels, haar en de kunst van het blonderen." Het woord lijkt wat op studentikoos, en bevat een Romaans suffix -eus op een Germaanse stam nicht, met een Romaans stamaugment -ik-, dat ook voorkomt in bijv. nonsensikaal en het al genoemde studentikoos.

Week 8: 17-23 februari 2002

Ajakkes-factor

In NRC-Handelsblad, 24-2-2002, wordt dit woord, een zeldzame samenstelling van een interjectie met een zelfstandig naamwoord, aldus gebruikt: "Ethicus Anne Flamm van het betrokken kankerziekenhuis gaf tegenover Science toe dat het onderzoek in eerste instantie een hoge ajakkes-factor heeft"

Week 7: 10-16 februari 2002

Curlingen

Dit is de eerste week van de Olympische Winterspelen van Salt Lake City, een goede gelegenheid om enige aandacht te besteden aan het nieuwe werkwoord curlingen, afgeleid van curling. Het is opvallend hoe gemakkelijk Nederlanders van een naam voor een sport of een spel een werkwoord kunnen maken. Buitenlanders verwonderen zich hier wel eens over. Zo hebben we bijvoorbeeld survivalen (gespeld als "survijfelen" lijkt me dit een prima Nederlands werkwoord te kunnen worden), computeren, risken, mens-erger-je-nieten, zwarte-pieten,pim-pam-petten, hockeyen, taekwon-doën, fitnessen etc. Vrijwel steeds is er ook een combinatie van activiteitsnaam plus een werkwoord: curling spelen, risk spelen, op de computer spelen/werken, op survivaltocht gaan, etc. Deze combinaties lijken iets formeler te zijn dan de werkwoorden. Zo kun je curlingen als werkwoord (nog) niet vinden in de PCM Krantenbank, maar wel op het Internet, op informele plekken als gastenboeken en nieuwsgroepen.

Week 6: 3 februari 2002 - 9 februari 2002

Verzuimcultuur

Uit de Sp!ts van 5 februari 2002: "TNO brengt Nederlandse verzuimcultuur in kaart." Wie meende dat cultuur, voor zover het geen landbouwterm is, iets te maken heeft met beschaving en de schone kunsten, kijkt de laatste tijd steeds vaker op van nieuwvormingen met het woord cultuur die een dergelijke lading in het geheel niet lijken te dekken. Zo rept hetzelfde nummer van Sp!ts van een falende "veiligheidscultuur" bij de kernreactor in Petten. De veiligheid zelf is naar het schijnt niet in het geding, maar aan de veiligheidscultuur hapert het een en ander. Andere geliefde woorden zijn zwijgcultuur, eetcultuur, schoolcultuur, maar ook bijv. zwemcultuur. Vooral bij academici met een sociaal-wetenschappelijke achtergrond lijken culturele samenstellingen in. Wilt u laten weten dat u ervoor doorgeleerd hebt, dan spreekt u niet van de "wijze waarop hier de zaken geregeld worden" maar over de locale "bestuurscultuur." Dat graaft meteen een stuk dieper, nietwaar. Toch moet me iets van het hart. Naarmate het woord cultuur in meer van dit soort contexten opduikt, verliest het aan betekenis en kunnen we het eigenlijk beter afschaffen. Wie doet er mee?

Week 5: 28 januari - 2 februari 2002

Máxima-pauze

Dit is de week die culmineert in Het Huwelijk van kroonprins Willem-Alexander en Máxima Zorreguieta (02-02-02). In de afgelopen jaren heeft Máxima al aanleiding gegeven tot vele nieuwe woorden: samenstellingen als Máximawatcher, Máximasyndroom, Máximastickervelletjes en zo nog enkele tientallen meer, en blends als Maximania. Uit deze overdaad heb ik gekozen voor Máxima-pauze, want het is inderdaad welletjes. Ik citeer uit het Algemeen Dagblad van 31-1-2002: "Het is nog niet eens zaterdag - hoewel een groeiende groep snakt naar een welverdiende Máxima-pauze -, en nu al is de NOS de onbetwiste winnaar van de week."

Week 4: 21-27 januari 2002

Bolletjesslikkers

: drugskoeriers die hun smokkelwaar inwendig vervoeren. Ditmaal geen nieuw woord (het is al minstens vanaf 1996 in omloop volgens de PCM Krantenbank), maar wel een woord dat nog nooit zoveel in het nieuws is geweest als in de laatste weken van januari 2002. Het is tevens een woord dat, volgens diezelfde krantenbank, vaker in het meervoud dan in het enkelvoud voorkomt. Dit omdat ditmaal niet een individuele bolletjesslikker in het nieuws staat (zoals voorheen in berichten van het type "Bolletjesslikker overleden op toilet Schiphol"), maar het fenomeen.

Week 3: 13-20 januari 2002

IJshockeyvader

: in de Sp!ts van 14-1-2002, blz 6 staat het volgende: "IJshockeyvader aan doodslag schuldig. Boston - Een man die tijdens een ijshockeytraining de vader van een teamgenootje van zijn zoon doodsloeg, is vrijdag door een jury in Boston schuldig bevonden." Na het al langer bekende voetbalvader, hebben we nu ook een vergelijkbaar woord voor vaders van kinderen die ijshockeyen. Het lijkt erop dat ijshockeyvaders goed vergelijkbaar zijn met voetbalvaders en uitblinken in competitief gedrag.

Week 2: 6-12 januari 2002

Biertroon

Zonder context is dit een merkwaardig woord. Bij scrabble zal het waarschijnlijk geweigerd worden. Maar in de context van het volgende citaat uit de Sp!ts, 10 januari 2002, blz. 19, is het woord volkomen duidelijk: "Asahi stoot Kirin van Japanse biertroon". Het stuk, waarvan dit de kop was, gaat dan als volgt verder: "Kirin Brewery Company is vorig jaar zijn leidende positie op de Japanse biermarkt kwijtgeraakt." (Voor een nog iets andere betekenis van dit woord verwijs ik naar bijgaand plaatje, afkomstig van deze plek.)

Voortdenkend op dit chapiter komen we allengs tot de conclusie dat niet alleen elk land zijn eigen biertroon heeft, maar ook een sigarettentroon, pc-troon, autotroon en wc-papiertroon. Het is maar dat u het weet.

Week 1: 30 december 2001 - 6 januari 2002

Eurowoede

. Uit Trouw, 3 januari 2002, blz. 4: Oostenrijkse pinautomaten bezwijken onder eurowoede. Dit is de week van de euro. Tal van nieuwe en eenmalige combinaties met euro duiken op, soms zelfs op het absurde af, zoals bijv. in een column van Sylvain Ephimenco in hetzelfde nummer van Trouw, blz 11: Leg dat poepbruine eurotientje naast zijn guldenconfrater en de eurotranen springen je euro-ogen uit.

Overigens is er wat merkwaardigs aan de hand met eurowoede. Samenstellingen met woede als tweede lid drukken een verder nauwelijks gangbare betekenis uit: verwoedheid. Het eerste lid moet dan echter een activiteit aanduiden: danswoede, schaatswoede, vergaderwoede. "Euro-woede" past niet in dit rijtje. Het gaat blijkens het artikel om verwoed pinnen van euro's, dus de samenstelling zou eigenlijk moeten luiden: pinwoede.

2001

Week 52, 23-29 december 2001

Bomschoen en schoenbom

Door de actie van Richard Reid, die een vliegtuig wilde opblazen door een in zijn schoenzool verstopte bom, is het Nederlands weer een aantal woorden rijker. Hoewel samenstellingen van de vorm AB doorgaans niet te verwarren zijn met die van de vorm BA, lijkt het hier weinig uit te maken of we het hebben over een bomschoen (Trouw, 28-12-2001, Het Parool 29-12-2001, Algemeen Dagblad 17-1-2002), dan wel over een schoenbom (Volkskrant, 27-12-2001). Andere nieuwe woorden die ik noteerde zijn: bomschoenkaper, bomschoenverdachte, schoenbomaanslag en schoenbomterrorist.

Week 51, 16-22 december 2001

Uit de Sp!ts van 20 december 2001, pagina 1: Nulde-moeder

Dit woord vormt een duidelijk bewijs voor de stelling dat men een samenstelling niet alleen met kennis van de taal kan begrijpen, maar dat dit ook kennis van de wereld vereist. Immers, het gaat hier om de moeder van het meisje waarvan het hoofd afgelopen zomer op het strand bij Nulde is gevonden. Dit meisje staat sindsdien bekend als het "meisje van Nulde."

Een goede runner-up is Taliban-vrij. Volgens Paul Rosenmöller in Nova van 19 december 2001 is Afghanistan nu weer Taliban-vrij. Mocht het binnenkort ook verlost worden van de aanwezigheid van Amerikanen, dan roept dit meteen de vraag op, welk woord hiervoor te gebruiken: Amerikavrij, Amerikaanvrij, Amerikanenvrij?

Week 49, 2-8 december 2001

Dit is de week van de eurokitvoucher, ook wel bekend als de Zalmkitafhaalbon. De term Zalmkit is een beetje te veel eer voor deze sigaar uit eigen doos van de zich graag als Dagobert Duck afficherende minister van financiën die ook al de Zalmsnip op zijn naam heeft staan. Daarom heeft voor mij de term eurokit de voorkeur, ondanks het feit dat dit zoals bekend ook de naam is van een merk modelvliegtuigjes met draadloze afstandsbesturing.

Week 42, 14-20 oktober 2001

poedermalloot

Iemand die een pakketje met poeder opstuurt in de hoop dat men denkt dat er miltvuurbacteriën in zitten. Varianten: poederpostmalloot en poederbriever (de laatste vorm uit Trouw, 7-12-2001, p. 3: "Twee poederbrievers worden niet vervolgd").