Dit stuk was oorspronkelijk bedoeld als het tweede deel van "Het Paalgeld, een bijdrage tot de Nederlandsche handelsstatistiek in het verleden". EHJB 45 (1982)

Het Buitenvuurgeld

Bij Ordonantie van de Staten van Holland van 19 december 1668 werd een nieuw tarief afgekondigd voor de heffing van het Vuurgeld ten behoeve van de kustvuren langs de Noordzee. Dit tarief is van toepassing geweest gedurende de periode waaruit opbrengstcijfers van deze belasting tot ons zijn gekomen, met dien verstande dat 1 september 1762 een tariefsverhoging met één derde heeft plaatsgevonden. Dit is gebeurd vanwege de gestegen exploitatiekosten en met name de toegenomen prijs van de steenkool. Men mag dus wel aannemen dat de opbrengsten in dit geval inderdaad geheel besteed geweest zijn aan het doel waarvoor de belasting was ingesteld. Zoals reeds aangegeven werden de kustvuren beheerd door de Commissarissen tot de Zaken der Pilotage benoorden de Maze. De ervoor bestede gelden werden door dit lichaam geadministreerd.

Toen de commissarissen in 1698 tevens belast werden met de zorg voor de kustvuren aan de Zuiderzee, werd voor dit laatste doel een aparte heffing ingesteld volgens een geheel ander tarief op de schapen die enkel de Zuiderzee bevoeren. Schepen die van volle zee kwamen vielen onder het oude Vuurgeld, dat nu Buitenvuurgeld genoemd werd in onderscheid van de nieuwe belasting, die Binnenvuurgeld heette. Uit een resolutie van de Staten van Holland van 2 juli 1773 blijkt duidelijk dat deze benamingen voortgevloeid zijn uit een spraakgebruik dat verschil maakte tussen "Binnenlandsch-" en "Buitenlandsch-vaarders". Eerstgenoemden betaalden het Binnen-, laatst genoemden het Buitenvuurgeld.

Er bestond wel eens onzekerheid over de vraag tot welke categorie een schip behoorde. In voormelde resolutie wordt geconstateerd dat "veele Vriesche, Groninger en andere Schepen" weigerden om Binnenvuurgeld te geven "onder pretext quasi, dat wel eens een reis na Hamburg, en zoo als men het noemt de Kleine Oost hadden gedaan, en dat vervolgens niet voor Binnenlandsch-, maar voor Buitenlandsch-vaarders moesten worden gehouden, niettegenstaande verscheide van deselve jaaren lang binnen vaaren en heen en weder sworven, zonder in die tuschentyt buiten Gaats te komen". De Staten bepaalden daarom dat onder binnenlandschvaarders "meede begreepen moeten worden alle zoodanige Schepen om de Kleine Oost varende tot Hamburg en de Eyder incluis als elders, die niet kunnen bewysen binnen een jaar Buiten-Vuurgelden betaald te hebben".

Inderdaad was volgens bovengenoemde ordonantie van 1668 het (Buiten-)vuurgeld van toepassing op "alle Schepen in het Texel, Vlie ofte der Schellingh inkomende". De schipper van een vaartuig dat de zeegaten naar de Zuiderzee binnenviel was verplicht deze belasting te voldoen, maar bleef vrijgesteld van het Binnenvuurgeld na de invoering ervan. Het onderscheid tussen de binnen- en buitenlandsvaarders voor degenen die resp. binnen- en buitengaats voeren was eeuwenoud en komt al op het einde der Middeleeuwen tot uiting in de benamingen van de twee Amsterdamse schippersgilden.

In het tarief van 1668 werden de schepen onderscheiden naar het gebied van afvaart. Op grond van de zo geschapen categorieën moest per scheepslast een bepaald bedrag worden betaald. Het hoogst aangeslagen werden schepen uit Oost-Indië: 16 stuivers per last. Voor schepen uit de Levant was dit 12 stuivers per last, voor schepen uit Italië, het Westen der Middellandse Zee en Guinee 10 stuivers, voor schepen uit West-Indië 6 stuivers, voor schepen uit Spanje en Portugal en daaromtrent alsmede die uit Moscovië en Groenland en daaromtrent 4 stuivers, voor alle andere schepen uit het Westen 2 stuivers en voor die uit het Oosten en Scandinavië 1 stuiver. Schepen met zout zonder stukgoederen betaalden 2 stuivers per last, die met stukgoederen 2 stuivers per last zout en voor de rest volgens de geografische categorie.

Het Buitenvuurgeld was dus een lastgeld, waarbij een differentiatie werd toegepast, die in hoofdzaak berustte op de door het schip afgelegde afstand en de veronderstelling zal hebben ingheouden, dat hoe verder een schip weg kwam, des te kostbaarder de lading was. De uitzondering die voor zout gemaakt werd, bevestigt trouwens de indruk dat er is gestreefd naar een verband tussen de waarde van de vracht en de voet van de heffing. De hantering van een aantal categorieën brengt uiteraard ook in dit geval een zekere ondoorzichtigheid van de opbrengstcijfers met zich mee. Hiervan afgezien houdt ook de heffing volgens het aantal lasten van het schip een versluiering in: men kan niet weten in hoeverre de capaciteit benut werd.

Zoals blijkt uit Grafiek D en Bijlage III zijn de opbrengstcijfers van dit lastgeld maar in een tamelijk beperkte mate beschikbaar. De presentatie ervan berust op dezelfde opzet als die voor de paalgeldcijfers is gehanteerd. In verband met de tariefsverhoging met één derde uit 1762 zijn alle opbrengstcijfers voor dat jaar door mij ook met één derde verhoogd, De werkelijke bedragen uit die periode belopen derhalve drievierde van de meegedeelde. Door de aangebrachte correctie zijn de cijfers van voor en na 1762 volstrekt met elkaar te vergelijken.

Behalve door het verschil in de aard van de twee belastingen wordt een vergelijking van de reeksen van het paalgeld en het Buitenvuurgeld bemoeilijkt doordat in die van het Buitenvuurgeld bij Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen tevens de schepen uit Oost-Indië en wat Amsterdam betreft ook die uit Amerika inbegrepen zijn. Voor Hoorn en Enkhuizen is het niet mogelijk om de Oost-Indische invloed op de cijfers --die trouwens duidelijk naar voren komt-- te isoleren met behulp van de paalgeldcijfers van de schepen der V.O.C., aangezien daarbij een tarief per schip is gehanteerd.

Wat Amsterdam aangaat bleek het echter mogelijk om over de periode 1777-1794 het Oost-Indische en bovendien het West-Indische bestanddeel te isoleren. Naast de gewone jaarlijkse rekeningen van inkomsten en uitgaven van de ontvanger-generaal der vuurgelden is namelijk een bron voorhanden, waarin alleen wat Amsterdam betreft de jaarlijkse inkomsten zonder die van de Oost-Indische schepen worden meegedeeld. Vanaf 1781 bevat deze bron --voortaan aan te duiden met: afzonderlijke inkomsten uit Amsterdam-- de gegevens van de invoer uit "West-Indië", dat is Amerika en West-Afrika.

In deze opgaven worden tevens de zgn. convooilopers vermeld, over wie ik hieronder meer zal meedelen. Het blijkt dat deze convooilopers van ieder schip dat in Amsterdam binnenliep een provisie van 2½ stuiver kregen. In de boekhouding van de vuurgelden worden de opbrengsten van het Buitenvuurgeld, nadat deze provisie in mindering is gebracht, aangeduid als "zuiver rendement". Het verschil tussen het "zuiver rendement" en de eigenlijke opbrengst is naar verhouding zeer gering en daarom praktisch te verwaarlozen. In de bron met de afzonderlijke inkomsten uit Amsterdam staan de aantallen binnengelopen schepen en de afgedragen provisies vermeld.

In de eigenlijke jaarrekeningen wordt wat Amsterdam betreft steevast meegedeeld dat in de inkomsten voor Amsterdam de heffingen op de schepen van de V.O.C. inbegrepen zijn. De jaarlijkse inkomsten uit Amsterdam liggen inderdaad over 177701780 een stuk hoger dan uit de registratie van de afzonderlijke inkomsten betreffende Amsterdam naar voren komt. Over 1781 en ook over 1783 liggen ze evenwel net iets lager. Dit is in overeenstemming met het feit dat volgens de administratie van het Paalgeld in die twee jaren te Amsterdam geen Oost-Indië vaarders aangekomen zijn.

De minimale verschillen tussen de jaaropgaven voor Amsterdam alleen en de jaarrekeningen van de ontvanger-generaal stemmen precies overeen met de aantallen der in 1781 en 1783 uit "West-Indië" aangekomen schepen, vermenigvuldigd met het zojuist genoemde bedrag van 2½ stuiver per schip. Eigenaardig genoeg bevat de bron met de afzonderlijke inkomsten betreffende Amsterdam wel de "zuivere rendementen" over de Europese invoer --naast de "onzuivere"-- maar niet die over de "West-Indische". terloops is intussen gebleken dat in de jaarrekeningen enkel de "zuivere rendementen" genoteerd staan.

De bron met de afzonderlijke inkomsten betreffende Amsterdam stelt in staat om de verschillen tussen de totalen waarin de schepen uit Oost- en West-Indië begrepen zijn en die daarzonder te berekenen. Als die berekening over 1777-1780 wordt uitgevoerd, dan blijken de resulterende bedragen veel te hoog uit te vallen, vergeleken met wat bekend is over de V.O.C.-schepen in die jaren uit de administratie van het Paalgeld. Ik heb daarom aangenomen dat gedurende 1777-1780 de schepen uit "West-Indië" meetellen in de bedoelde verschillen en niet stilzwijgend zijn geregistreerd onder de Europese schepen in de bron met de afzonderlijke inkomsten betreffende Amsterdam.

Daar sinds 1781 de schepen uit "West-Indië" apart voorkomen in de registratie van de afzonderlijke inkomsten betreffende Amsterdam, is het voor de periode 1781-1794 mogelijk om de inkomsten uit de V.O.C.schepen alleen langs de zojuist aangegeven weg te berekenen. De resultaten laten evenwel niet toe om te veronderstellen dat onder de zo geconstrueerde rubriek meetellen de schepen die de Compagnie gehuurd heeft, naar uit de administratie van het Paalgeld blijkt. Ik heb daarom aangenomen dat deze schepen bij de afzonderlijk opgegeven inkomsten betreffende Amsterdam terecht gekomen zijn in de rubriek van schepen met een niet nader aangeduide herkomst, die over het algemeen alleen de schepen uit Europa zal hebben bevat.

Uitgaande van dit alles heb ik getracht in Bijlage III D een statistiek te bieden van de scheepvaart uit Oost- en West-Indië. Daar de aantallen lasten der door de V.O.C. gehuurde schepen bekend zijn, kan aan de hand van het vuurgeldtarief --verhoogd met één derde-- voor de categorie "Oost-Indië" de opbrengst van het Buitenvuurgeld voor die schepen worden berekend en naar de bedragen die de eigenlijke Oost-Indië-vaarders opleverden worden overgeheveld. Ook is aan de hand van dit tarief een berekening van de aantallen lasten der Oost-Indië-vaarders te maken.

Wat "West-Indië" aangaat ligt de zaak minder eenvoudig aangezien voor de rubriek "Guinee" een ander tarief gold dan voor "Amerika". Uit de registratie van de "West-Indische" schepen in de eerder vermelde "havenboeken" blijkt echter, dat te Amsterdam praktisch geen schepen uit Guinee binnenliepen. Dit rechtvaardigt het om ook in dit geval met één tarief te werken en overeenkomstige becijferingen als voor de V.O.C. te maken. Door de resultaten wordt het grote belang bevestigd van de invoer uit Amerika op het einde van de 18e eeuw, dat ook in de paalgeldcijfers naar voren komt.

De verkregen uitkomsten, waarvan ik het hypothetische karakter erken, heb ik vervolgens benut bij de berekening van de Amsterdamsche cijfers en de totalen in Bijlage III E. Daaruit zou dan tevoorschijn komen een daling van de inkomsten betreffende schepen uit Europa na 1780. Dit zou, gezien de gehanteerde tarieven wellicht wijzen op een achteruitgang van de scheepvaart uit verafgelegen gebieden in Europa.

Ook met betrekking tot het Buitenvuurgeld zijn "havenboeken" voor Amsterdam overgeleverd en wel over de jaren 17770-1780. Daarin zijn opgetekend per schip: datum, naam van de schipper, afvaarthaven, een doorgehaald cijfer (vermoedelijk een verwijzing naar een bladzij uit een ander register), het ontvangen bedrag en een van geval tot geval wisselende naam. Deze bij ieder schip vermelde naam nu blijkt bij vergelijking met de afzonderlijke jaaropgaven betreffende Amsterdam een convooiloper aan te duiden. In de opgaven worden deze lieden met name genoemd, telkens onder vermelding van de aantallen schepen, die zij blijkbaar "afgehandeld" hebben.

Uit dezelfde jaren 1777-1780 zijn havenboeken betreffende het paalgeld voorhanden. In beide soorten van "havenboeken" stemmen de data, de namen der schippers en die der afvaarthavens per schip volkomen met elkaar overeen. Ook de registers van het zg. "galjootsgeld", dat namens de Directie van de Oostersche Handel en Rederijen geheven werd van alle schepen die vanuit het Oostzeegebied Amsterdam bereikten, vertonen deze zelfde volstrekte overeenstemming in de gegevens.

Naar mijn mening vormen de paalgeld-, buitenvuurgeld- en galjootsgeldregisters nevenproducten van de verloren gegane dagelijkse registratie der Convoyen en Licenten van het Kantoor Amsterdam. Het Paalgeld kwam immers binnen via ambtenaren die met de inning van de Convoyen en Licenten waren belast, terwijl de convooilopers kennelijk het Buitenvuurgeld ophaalden en aan de ontvanger-generaal der vuurgelden afdroegen. Ik veronderstel dat zij de schakel zijn geweest, waardoor een gelijksoortige administratie van verschillende soorten invoerrechten --ook die van de Convoyen en Licenten-- tot stand is gekomen, aangezien zij zich belastten met de invordering van deze rechten.

Door Schöffer en onlangs ook door Knoppers is geconstateerd dat de data in de galjootsgeldsregisters altijd later liggen dan de data van aankomst van de betreffende vaartuigen in Amsterdam. Een peiling die ik verricht heb in de zeetijdingen in de Amsterdamsche Courant levert ten aanzien van de paalgeldregisters hetzelfde resultaat op. Soms gingen er maanden overheen eer de optekening in het paalgeldregister plaatsvond. De data in de belastingregisters moeten daarom verband houden met de administratie van de inning der verschuldigde rechten en niet met de scheepvaartbeweging als zodanig. Dit betekent dat de jaarcijfers die in de administraties van het Buitenvuurgeld en het Paalgeld niet de inkomende schepen per periode van 1 januari tot 31 december precies afspiegelen. Aangezien het handelsverkeer in de wintermaanden het minst frequent was, vormt dit waarschijnlijk geen groot bezwaar. Hetzelfde faseverschil moet m.i. voor de opbrengstcijfers der Convoyen en Licenten gelden.

Van meer belang is dat de aantallen schepen, die over de periode 1777-1794 in de administratie van het Buitenvuurgeld voorkomen vrijwel steeds hoger liggen dan de scheepvaartcijfers die Oldewelt heeft verzameld uit de Amsterdamsche Courant en de Nieuwe Nederlandsche Jaarboeken (Zie Bijlage III F). Het wonderlijkste verschil levert het oorlogsjaar 1781 op: volgens de statistiek van Oldewelt zijn in Vlie en Marsdiep 1322 schepen binnengekomen, maar er is voor 3150 schepen Buitenvuurgeld betaald. Ook als men rekening houdt met het verschil tussen aankomst en registratie past hier verbazing. De zaak wordt misschien minder vreemd als men ziet dat het buitenvuurgeld in 1781 buitengewoon weinig heeft opgebracht: dit zou kunnen wijzen op een overvloed aan kleine schepen die vanuit nabijgelegen havens Amsterdam bezochten.

Besluit

De lezer zal zelf al wel hebben bedacht wat er nog te schrijven valt. Nader onderzoek op het gebied van de scheepvaartbewegingen van Amsterdam in de 18e eeuw, van raadselen der Nederlandse handelsstatistiek en wat dies meer zij is uitermate wenselijk. Zulk een onderzoek is echter voor een hele reeks van jaren ook goed mogelijk door de aanwezigheid van "havenboeken", met name die van Amsterdam. Onder de rijkdommen van het Enkhuizense archief bevinden zich nog enkele die ik nog niet heb vermeld: over de jaren 1744-1748 zijn daar aanwezig registers van een lastgeld, dat is geheven door een contrarolleur, die namens Enkhuizen was verbonden aan het kantoor der Convoyen en Licenten te Amsterdam, van de inkomende scheepvaart.

Daarnaast merk ik op dat het aanbeveling verdient om alle seriële gegevens over de Nederlandse handelsstatistiek van voor het begin der geregelde moderne statistisch registratie in één publicatie samen te vatten, zowel wat het Zuiderzeegebied aangaat als de monden van de Maas, Schelde en Eems. Maar dan zou wel eerst nauwgezet dienen te worden nagegaan of niet in de Nederlandse archieven nog zulke gegevens schuil gaan zonder te zijn opgemerkt.

W.G. Heeres

Bijlage III

De jaarlijkse opbrengsten in guldens van het Buitenvuurgeld uit het einde der zeventiende en uit de achttiende eeuw.

B: Opbrengsten uit de Westfriese havens

Jaar	Enkhuizen	Medemblik	Hoorn	Totaal
1697	173
1698	843	151	1520	2514
1699	269		1423
1702	315	187
1703	373		603	(1063)
1704	500	176	1187	(1774)
1705	339	178
1706	299	417	885	1601
1740	295	437	438	764
1756	402	31	480	913
1759	671	21	705	1396
1760	942	40	698	1680
1776	999	271	447	1717
1777	326	215	1017	1608
1778	776	164	432	1372
1779	839	130	493	1462
1780	732	193	173	1098
1781	12	20	29	61
1782	30	26	30	86
1783	175	173	102	450
1784	811	150	446	1407
1785	1015	84	746	1845
1786	272	102	89	463
1787	507	134	612	1253
1788	251	130	61	442
1789	921	50	523	1494
1790	558	106	314	978
1791	629	161	322	1112
1792	164	61	116	341
1793	814	33	686	1533
1794	96	12	25	133
1795	15	2		17

C: Opbrengsten aan het Vlie en het Marsdiep

Jaar	't Vlie	Terschelling	Texel/Den Helder	Totaal
1698	294 (19-7'96/13-4-'98)		38 (15-5-'96/2-5-'98) 95 (1-6-'96/16-4-'98)
1699		22 (4-12-'98/16-8-'99)
1701			684 (1-6-1700/31-12-01)
1702		9
1703	325 (31-8-'02/18-8-'03)	8	242 (31-3-'02/8-10-03)	(483)
1704	105	10	88	360
1705	161	47	431	424
1706	494	105	1359	1958
1740	45	7	123	175
1756	94	10	1534	1638
1759	89		2438	2527
1760	83	13	805	901
1776	62	4	330	396
1777	57	7	584	648
1778	112	2	564	678
1779	501	26	668	1195
1780	321	34	600	955
1781	175	34	325	534
1782	208	38	215	461
1783	550	14	474	1038
1784	392	2	239	633
1785	550	3	605	1158
1786	432	8	254	694
1787	452	7	285	744
1788	364	16	283	663
1789	338	22	646	1006
1790	419	27	569	1015
1791	385	24	593	1002
1792	423	65	533	1021
1793	407	67	748	1222
1794	576	219	894	1689
1795	152	82	282	516
1796	104	140	202	446

D: Invoer uit Oost- en West-Indië

	"Zuivere rendementen"			Berekende aantallen lasten
jaar	West Indië	V.O.C.	Totaal	West Indië	V.O.C.	Totaal
1777			8246
1778			8001
1779			9311
1780			12050
1781	684		684	1718		1718
1782	1255	708	1963	3152	664	3816
1783	6893	812	7705	17232	762	17994
1784	5055	4633	9688	12689	4346	17035
1785	4080	4414	8494	10238	4140	14378
1786	4775	4809	9584	11982	4511	16493
1787	3753	4827	8580	9414	4528	13942
1788	3164	5520	8684	7935	5178	13113
1789	3943	8171	12114	9893	7665	17558
1790	4846	4423	9269	12159	4149	16308
1791	4699	5473	10172	11792	5134	16926
1792	3834	4111	7945	9619	3857	13476
1793	2074	3660	5734	5211	3433	8644
1794	5186	381	5567	13018	358	13376

E: Opbrengsten in Amsterdam, subtotalen,totalen

Jaar	Bij Amsterdam	West-Friesland	Zeegaten	Totaal buiten Amsterdam	Amsterdam met W.I en VOC	Amsterdam zonder W.I. en VOC	Totaal met W.I. en VOC	Totaal zonder W.I. en VOC
1698		2514			24314
1699					23857
1701					25613
1702	4157
1703	3695	1063	483	5241	15784		21025
1704	2880	1774	360	5014	15980		20994
1705			424
1706	3545	1601	1958	7104	20217		27321
1740	5618	764	176	6558	22475		29033
1756	5111	913	1638	7662	21545		29207
1759	4439	1396	2525	8363	24835		33198
1760	4517	1680	900	7097	25193		32290
1776	3610	1717	396	5723	25240		30963
1777	3256	1608	648	5512	24734	16488	30246	22000
1778	3326	1372	678	5376	25538	17537	30914	22913
1779	3265	1462	1195	5913	24914	15603	30827	21516
1780	2638	1098	955	4691	28423	16373	33114	21064
1781	474	61	534	1069	8633	7949	9702	9018
1782	697	86	461	1244	14244	12281	15488	13525
1783	2036	450	1038	3524	21371	13666	24895	17190
1784	2256	1407	633	4296	22530	12842	26826	17138
1785	2239	1845	1158	5242	23164	14670	28406	19912
1786	2236	463	694	3393	21722	12138	25115	15531
1787	2250	1253	744	4247	21558	12978	25805	17225
1788	2232	442	663	3337	21098	12414	24435	15751
1789	2356	1494	1006	4856	24018	11904	28874	16760
1790	2277	978	1015	4270	24290	15021	28560	19291
1791	2071	1112	1002	4185	22073	11901	26258	16086
1792	2211	341	1021	3573	23343	15398	26916	18971
1793	1601	1533	1222	4256	16052	10318	20408	14674
1794	2050	133	1689	3872	19733	14166	23605	18038
1795	315	17	516	848	8925		9773
1798	272		446	718	7258		7976

F: Aantallen in de haven van Amsterdam binnengekomen schepen

	Schepen waarvan te Amsterdam Buitenvuurgeld is geheven			Bij Texel en Vlie binnengekomen schepen volgens contemporaine gegevens uit de pers
jaar	Uit Europa	Uit West Indië	Totaal
1777			3183
1778			3428	2582
1779			3069	2650
1780			3068	2641
1781	3124	26	3150	1322
1782	3565	46	3611	2060
1783	2807	211	3018	2760
1784	2598	162	2760	2487